Təbii seçmə

Təbii seçmə — canlılar aləmində təkamül prosesinin əsas amillərindən biri. Daima fəaliyyət göstərən təbii seçməni ilk dəfə ingilis alimi Ç. Darvin aşkar etmiş və təbii seçmə nəzəriyyəsini yaratmışdır. Təbii seçmə insanın iştirakı olmadan təbiətdə yayılmış heyvan və bitki orqanimzlərinin əlamət və xüsusiyyətlərində baş verən dəyişikliklərin müəyyən həyat şəraitinə uyğunlaşması, uyğunlaşa bilməyənlərin isə tədricən aradan çıxmasıdır. Darvin göstərir ki, hər hansı bir orqanizmin yaşadığı mühit şəraiti dəyişərsə, həmi şərait onlarda bu və ya digər istiqamətdə cüzi də olsa dəyişkənlik əmələ gətrir. Əgər belə dəyişkənlik yaşamaq uğrunda mübariəzdə orqanizmin faydasınadırsa və nəsildən-nəslə keçərək davam edirsə, onda həmin dəyişkənlik güclənir. Əsrlərlə davam edən bu proses nəticəsində tədricən əmələ gələn belə dəyişkənliklər adi növdən fərqlənən növdəyişkənliklərinə, növmüxtəlifliyinə, sonra yarımnövə və nəhayət, yeni növün əmələ gəlməsinə səbəb olur. Yeni əlamət və xüsusiyyətlərə malik olan növlər əlverişsiz mühitə düşdükdə, bəziləri uyğunlaşaraq yaşayır, uyğunlaşa bilməyənlər isə tədricən məhv olur. Növ üçün faydalı olan yeni əlamətlərin nəsillər üzrə əmələ gəlməsi, güclənməsi və toplanması təbii seçmə yolu ilə həyata keçir. Darvin təbiətdə mövcud olan bütün heyvan və bitki növlərinin olmasının səbəbini özünün təbii seçmə nəzəriyyəsi ilə izah etmiş, təbii seçməyə yaradıcı qüvvə kimi baxmış və onun rolunu belə şərh etmişdir: "Məcazi mənada ifadə etsək demək olar ki, təbii seçmə bütün dünyada cüzi dəyişkənlikləri hər gün izləyir, bunlardan yaramazlarını ataraq, yaxşılarını toplayaraq, eşidilmədən və görülmədən fəaliyyət göstərir".

Təbiətdə mövcu dolan müxtəlif heyvan və bitki növləri yaşamaq uğrunda mübarizədə təbii seçmə yolu ilə öz rənglərinə, formalarına və bəzi xüsusiyyətlərinə görə yaşadıqları mühitə o qədər uyğunlaşmışlar ki, çox zaman onları həmin mühitdən seçmək çətin olur. Bəziləri isə həyatda bioloji varlıqlarını təmin etmək üçün öz xarici görünüşlərinə görə başqa növə bənzəyirlər. Beləliklə, Darvin sübut etmişdir ki, süni seçmədən fərqli olaraq təbii seçmə yalnız müəyyən həyat şəraitində növlərdə fayda verə biləcək əlamətləri seçib saxlayır. Əgər belə olmazsa, onda həmin növlər öz həyatını davam etdirə bilməz və tədricən onların nəsli kəsilər.

Qaynaq
ASE, cild 9, səhifə 228, Təbii seçmə məqaləsi, 1986