Rekombinasiya

Rekombinasiya, genetikada — nəsildə valideynin genetik materialının yenidən paylanması; canlı orqanizmlərdə irsi kombinə edilmiş dəyişkənliklərə səbəb olur. Genlər ilişikli olmadıqda (müxtəlif xromosomlarda yerləşdikdə) meyozda xromosomlar sərbəst kombinasiyalaşır, genlər ilişikli olduqda isə yalnız xromosomların çarpazlaşması yolu (krossinqover) ilə bunların yeni kombinasiyaları yaranır. Rekombinasiya ümumi bioloji mexanizmdir. Ən sadə rekombinasiya viruslarda baş verir; hüceyrənin bir, yaxud bir neçə əlamətlə fərqlənən qohum viruslarla birgə yoluxması zamanı hüceyrənin lizisindən sonra nəinki ilk virus hissəcikləri, hətta genlərin yeni birləşmələri olan rekombinant hissəciklər də əmələ gəlir. Bakteriyalarda rekombinasiya ilə bitən bir neçə proses (konyuqasiya, transformasiya, transduksiya) mövcuddur. Ali orqanizmlərdə rekombinasiya meyozda qametlərin əmələ gəlməsi zamanı baş verir. Rekombinasiya nəticəsi nəsildə əlamətlərin yerini birləşmələrində aşkar edilir. Xromosomun iki nöqtəsi arasında krossinqoverin olub-olmaması təxminən bu nöqtələr arasındakı fiziki məsafə ilə mütənasibdir. Bu, rekombinasiya üzrə təcrübi məlumat əsasında xromosomların genetik xəritəsini düzəltməyə imkan verir. Rekombinasiyanın molekulyar mexanizmi dəqiq öyrənilməmişdir; lakin rekombinasiyanı təmin edən fermentativ materialda meydana çıxan zədələnmələrin düzəldilməsi kimi ən mühüm bir prosesdə iştirak edir. Rekombinasiyanın ən mühüm nəticələrindən biri resiprok nəslin əmələ gəlməsidir (məs., AB və ab genləri iki allel formasında olduqda bərabər miqdarda iki rekombinasiya məhsulu olan Ab və aB əmələ gəlir). Xromosomların ən uzaq nöqtələri arasında rekombinasiya baş verdikdə resiprokluq prinsipinə riayət edilir. Gendaxili rekombinasiyada bu qayda çox vaxt pozulur. Bu hadisə əsasən ibtidai göbələklərdə öyrənilmiş və gen konversiyası adlanır. Rekombinasiyanın təkamüldə əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, çox vaxt orqanizm üçün ayrı-ayrı mutasiyalar deyil, onların kombinasiyaları əlverişli olur.

Əd.: Axundov M. A., İsmayılov A. S., Genetika, B., 1981; Гершензон С. М., Основы современной генетики, Киев, 1979.