Transkripsiya və Translyasiya

Transkripsiya və Translyasiyanın Əsas Prinsipləri
Genlər spesifik protein istehsalı üçün təlimat təmin edir, amma proteini birbaşa əmələ gətirmir. DNA ilə protein sintezi arasındakı körpü RNA adlı nuklein turşusudur. RNA kimyəvi baxımdan DNA-ya bənzəyir, ancaq şəkər olaraq dezoksiriboz yerinə riboz, azotlu əsas olaraq isə urasil yerinə timin ehtiva edir (Şəkil 5.23). Beləliklə, DNA zəncirində A, G, C və T əsasları, RNAda isə A, G, C və U əsasları mövcuddur. RNA molekulu, adətən, təkzəncirlidir.

Ənənəvi olaraq, gendən proteinə informasiya axışı linqvistik terminlər ilə ifadə edilir. Azərbaycan dilində hərflərin spesifik ardıcıllığı informasiya daşıdığı kimi, nukelin turşusu və protein monomerlərindən ibarət spesifik ardıcıllıq da informasiya daşıyan polimerlərdir. DNA və RNA molekullarında bir-birindən azotlu əsasları ilə fərqlənən dörd növ nukleotid monomeri mövcuddur. Gen, tipik olaraq, hər biri spesifik nukleotid ardıcıllığına malik yüzlərlə, hətta, minlərlə nukleotid uzunluğundadır. Bənzər şəkildə, protein də hər bir polipeptidi özünəməxsus xətti sıraya malik monomerlərdən ibarət maddədir (proteinin birincili strukturu, Şəlkil 5.18), ancaq burada monomer aminturşudur. Beləliklə, nuklein turşusu və protein iki fərqli dildə yazılmış informasiya daşıyıcılarıdır. DNA-dan proteinə tərcümə iki təməl addımda baş verir: transkripsiya və translyasiya.

Transkripsiya (ing. transcription, köçürmə) DNA informasiyasına əsaslanan RNA sintezidir. Bu iki nuklein turşusu eyni dildə, lakin fərqli “ləhçələrdə” yazılmış mətnlər kimidirlər və informasiya, sadəcə, DNA-dan RNA-ya köçürülür, yaxud yenidən fərqli tərzdə yazılır. Bir DNA zənciri, replikasiya zamanı (Başlıq 16.2) yeni komplementar DNA zəncirinin istehsalı üçün qəlib rolu oynaya bildiyi kimi, RNA nukleotidlərindən ibarət komplementar ardıcıllıq yaratmaq üçün də qəlib vəzifəsi görə bilir. Protein kodlayan gen əsasında yaradılan RNA molekulu genin protein yaratma təlimatının dəqiqliklə çıxarılmış surətidir. DNA-dan hüceyrənin protein istehsalat zavoduna məlumat daşıyan bu RNA növü məlumat RNA-sı (mRNA) adlanır. Transkripsiya DNA qəlibi əsasında, hər hansı RNA istehsalına verilən ümumi addır. Gələcəkdə transkripsiya məhsulu olan başqa növ RNA-lardan da bəhs edəcəyik.

Translyasiya (ing. translation tərcümə) mRNA-dakı informasiya əsasında aparılan polipeptid sintezidir. Burada, dil dəyişir: Hüceyrə mRNA nukleotid ardıcıllığını polipeptidin aminturşu ardıcıllığına tərcümə edir. Tərcüməçi aminturşuları ard-arda polipeptid zənciri şəklində düzən ribosom kompleksidir.