Campbell Biologiya İzahlı Lüğəti

5' papaq — Pre-mRNA molekulunun 5’ ucuna birləşən quanin nukleotidinin dəyişdirilmiş forması.

A yuvası – Translyasiya zamanı tRNA-nın ribosoma bağlana biləcəyi üç bağlama yerindən biri. A yuvası polipeptid zəncirinə əlavə ediləcək növbəti aminturşunu daşıyan tRNA molekulunu saxlayır. ( A aminoasil tRNA deməkdir.)

Adenilil siklaz — Hüceyrəxarici siqnallara cavab olaraq ATP-ni dairəvi AMP-ə çevirən enzim.

Adheziya — Suyun hidrogen rabitəsi ilə bitkinin hüceyrə divarlarına yapışması kimi, bir maddənin digərinə yapışması.

Aerobik tənəffüs — Elektron daşıma zəncirində son qəbuledici kimi oksigendən (O2) istifadə edən və ATP sintezi ilə nəticələnən bir üzvi molekul katabolik yolu. Bu ən səmərəli katabolik yoldur və eukariot hüceyrələrin əksəriyyəti, eləcə də, bir çox prokariot orqanizm bu yoldan istifadə edir.

AIDS (qazanılmış immunçatışmazlığı sindromu) – HIV infeksiyasının gec mərhələlərində ortaya çıxan, T hüceyrələrinin sayında bəlli azalma və xarakterik ikincili infeksiyalarla müşayiət olunan simptom və əlamətlər.

Aktin — İkisi bir-birinin ətrafında spiral şəklində dönən zəncirlərə bağlanaraq, əzələ və digər hüceyrə növlərində mikrofilament (aktin filamentləri) əmələ gətirən kürəvi protein.

Aktiv mərkəz – Substrata bağlanaraq katalizin baş verdiyi cibi formalaşdıran spesifik enzim bölgəsi.

Aktiv nəqliyyat — Enerji sərfi tələb edən və xüsusi nəqliyyat proteinləri vasitəsi ilə maddənin hüceyrə membranı boyunca qatılıq və ya elektrokimyəvi qradiyentə qarşı hərəkəti.

Aktivator — DNA-ya bağlanaraq gen transkripsiyasına təkan verən protein. Aktivatorlar prokariotlarda promatorlara ya da onların yaxınlığına, eukariotlarda isə, adətən, enhanserlərdəki nəzarət elementlərinə bağlanırlar.

Aktivləşmə enerjisi — Reaktivlərin kimyəvi reaksiyaya başlamadan öncə udmalı olduqları enerji miqdarı. Həmçinin, sərbəst aktivləşmə enerjisi də adlandırılır.

Akvaporin — Sərbəst suyun membran boyunca yayılması prosesi olan osmosu spesifik şəkildə asanlaşdıran, hüceyrə membranında yerləşən kanal proteini.

Aləmüstü — Aləmdən bir səviyyə yüksək taksonomik kateqoriya. Üç aləmüstü var: Arxeya, Bakteria və Eukarya

Alfa (α) spiral – Yan zəncirlərin deyil, məhz polipeptid gövdəsinin atomları arasındakı spesifik bir hidrogen bağı modelindən əmələ gələn, proteinlərin ikincili strukturunun bir formasını təşkil edən qıvrımlı bölgə.

Alkoqol fermentasiyası — Qlikolizin ardınca piruvatın etil spirtinə reduksiyası, NAD+-un bərpası və karbon dioksidin sərbəst buraxılması.

Allel — Genin fərqli fenotipik təsirə malik alternativ versiyalarından istənilən biri.

Allosterik tənzim — Tənzimləyici molekulun proteinin bir tərəfinin funksiyasına digər tərəfə bağlanmaqla təsir etməsi.

Alternativ RNA splaysinqi — Hansı RNA seqmentlərinin ekzon, hansılarının intron kimi tanındığından asılı olaraq eyni ilkin transkriptdən fərqli mRNA molekullarının istehsal olunduğu, RNA emalı səviyyəsində bir eukaryotik gen tənzimi növü.

Amfipatik — Həm hidrofilik, həm də hidrofobik bölgəyə malik olan.

Aminoasil-tRNA sintetaz – Hər bir aminturşunu müvafiq tRNA ilə birləşdirən enzim.

Aminturşu — Tərkibində həm amin, həm də karboksil qrupu olan üzvi molekul. Aminturşular polipeptid monomerləridir.

Amniosentez — Uşaqlığa daxil edilən iynə vasitəsilə doğumöncəsi diqanoz üçün lazım olan amniotik maye əldə etmə üsulu. Maye və ehtiva ediyi rüşeym hüceyrələri bəzi genetik xəstəliklərin və anadangəlmə qüsurların təyini üçün analiz edilir.

Ana təsiri geni — Ana həmin gen üçün mutant olduqda, balada, genotipindən asılı olmayaraq, mutant fenotiplə nəticələnən gen. Yumurta-qütbləşmə genləri də adlandırılan ana təsiri genləri ilk dəfə Drosophila melanogaster-də müəyyən edilmişdir.

Ana xətlərin əmələgəlməsi — Çoxhüceyrəli orqanizmin fəza quruluşunun inkişafı, orqan və toxumaların üç ölçülü fəzada xarakterik yerlərini alması.

Anabolik yol — Enerjini sərf etməklə sadə molekullardan mürəkkəb molekul sintezləyən metabolik yol.

Anafaza — Mitozun dördüncü mərhələsi; bu mərhələdə hər bir xromosomun xromatidləri ayrılır və bala xromosomlar hüceyrənin qütblərinə doğru hərəkət edir.

Analizedici çarpazlama – Naməlum genotipli orqanizmin genotipini müəyyənləşdirmək məqsədilə homoziqot resessiv fərdlə çarpazlaşdırılması. Balaların fenotip nisbəti naməlum genotipi ortaya çıxarır.

Aneuploidiya — Bir və ya bir neçə xromosomun artıq sürətlərinin olduğu, ya da sayca əskik olduğu xromosom pozğunluğu halı.

Anion – mənfi yüklü ion.

Antikodon — mRNA molukulunda müvafiq komplementar kodonla əsas cütü əmələ gətirən, tRNA-nın bir ucunda yerləşən nukleotid üçlüsü.

Antiparalel – DNA-nın ikiqat spiralında şəkər-fosfat gövdələrinin quruluşuna istinadən istifadə edilir (Onlar 5' S 3' istiqamətində bir-birinə əks yönəlirlər).

Aparıcı zəncir – Qəlib zəncir boyunca replikasiya çəngəlinə doğru icbari 5’ → 3’ istiqamətində davamlı olaraq sintezlənən yeni komplementar DNA zənciri.

Apikal meristem – Bitki gövdəsinin böyüyən ucunda bir və ya daha çox hüceyrənin mütəmadi olaraq bölündüyü məhəlli bölgə. Apikal meristemin bölünən hüceyrələri bitkinin boy atmasını təmin edir.

Apoptoz — Hüceyrə daxilində bir sıra kimyəvi komponentləri parçalayan enzimlərin aktivləşdirilməsi yolu ilə baş verən poqramlaşdırılmış hüceyrə ölümü.

Ara filament – Sitoskeletin, ölçücə mikroborucuq və mikrofilamentlər arasında olan liflərdən təşkil olunmuş tərkib hissəsi.

Arxeya — İki prokariot aləmüstündən (Arxeyalar və Bakteriyalar) biri.

Asanlaşdırılmış diffuziya — Molekulların və ya ionların enerji sərfi tələb etmədən, spesifik transmembran nəqliyyat proteinlərinin köməyi ilə bioloji membrandan elektrokimyəvi qradiyentlərinə keçməsi.

Asetil CoA — Asetil koenzimi; hüceyrə tənəffüsündə limon turşusu tsikli üçün başlanğıc birləşmə olub, iki karbonlu piruvat fraqmenti ilə koenzimin birləşməsindən əmələ gəlir.

Asılı dəyişən — Təcrübə və ya başqa testlər zamanı dəyəri ölçülərək digər faktorların (müstəqil dəyişən) dəyişməsindən asılı olub-olmadığı öyrənilən faktor.

Atom – Element xüsusiyyətlərini əks etdirən ən kiçik maddə vahidi.

Atom kütləsi — Bir atomun toplam kütləsi; ədədi olaraq, 1 mol sayda atomun qram ilə kütləsinə bərabərdir. (Birdən çox təbii izotopu olan elementin atom kütləsi, izotopların atom kütlələrinin təsadüf olunma tezliklərini də nəzərə almaqla hesablanan ədədi ortasıdır).

Atom nömrəsi — Hər bir element üçün özünəməxsus olan və elementin adının altında (subskrtipt) göstərilən atomun nüvəsindəki proton sayı.

Atom nüvəsi — Proton və neytronlardan ibarət sıx atom mərkəzi.

ATP (adenozin trifosfat) — Fosfat rabitələri hidroliz edildikdə sərbəst enerji buraxan adenin tərkibli nukleozid trifosfat. Bu enerji hüceyrədə enderqonik reaksiyaları həyata keçirmək üçün istifadə olunur.

ATP sintaz — ATP istehsal etmək üçün hidrogen ionunun (proton) qatılıq qradienti enerjisindən istifadə edərək qonşu, elektron nəqliyyat zəncirləri ilə kemiosmosda iştirak edən, bir neçə membran proteinlərindən ibarət kompleks. ATP sintazlara eukariot hüceyrələrin daxili mitoxondri membranlarında və prokaryotların plazma membranlarında rast gəlinir.

Autosom – Cinsiyyətin təyin olunmasında birbaşa iştirak etməyən xromosom; cinsiyyət xromosomları istisna olmaqla digər bütün xromosomlar.

Avtotrof — Üzvi qida molekullarını başqa orqanizmləri və ya onlardan alınan maddələri yemədən əldə edən orqanizm. Avtotroflar günəşdən və ya qeyri-üzvi maddələrin oksidləşməsindən əldə etdikləri enerji ilə qeyri-üzvi molekullardan üzvi molekullar istehsal edirlər.

Aya – (1) Dəniz yosunun fotosintez üçün lazım olan səthin çoxunu təmin edən yarpağabənzər stukturu. (2) Tipik yarpağın düzləşmiş hissəsi.

Ayrılmazlıq\ — Meyoz ya da mitoz zamanı homoloji xromosom və ya bacı xromatid cütü üzvlərinin bir-birindən düzgün şəkildə ayrıla bilməməsi.

Bacı xromatidlər — Duplikasiya olunmuş xromosomun sentromerdə, proteinlər vasitəsilə (və bəzən xromatid qolları boyunca) bir-birinə birləşmiş iki surəti. Birləşmiş halda ikən iki bacı xromatid bir xromosomu təşkil edir. Xromatidlər son olaraq mitoz və ya meyoz II-də ayrılırlar.

Bakteriofaq – Bakteriyanı yoluxduran virus; həmçinin, faq da adlandırılır.

Bakteriya — İki prokariot aləmüstündən (Arxeyalar və Bakteriyalar) biri.

Barr cisimciyi — Dişi məməli hüceyrələrində nüvə örtüyünün daxili səthində yerləşən yüksək dərəcədə sıxlaşmış və inaktivasiya olmuş X xromosomunu təmsil edən obyekt.

Başlama nöqtəsi — Transkripsiyada RNA polimerazın RNA sintezinə başladığı promotorda yerləşən nükleotid mövqeyi.

Bazal cisimcik — Mikroborucuq üçlüklərinin "9 + 0" şəklində düzülüşündən ibarət olan eukariot hüceyrə strukturu. Bazal cisimcik kirpikdə, ya da qamçıda mikroborucuq yığımını təşkil edə bilir və struktur etibarilə sentriola çox bənzəyir.

Bədxassəli şiş — Vacib genetik və hüceyrəvi dəyişikliklərə uğramış və yeni bölgələri işğal edərək yayılan hüceyrələr ehtiva edən xərçəng şişi. Bədxassəli şişlər bir və ya bir neçə orqanı sıradan çıxara bilir.

Beta (β) qırışlı qatlar — Polipeptid zəncirinin irəli və geri qatlandığı, proteinlərin ikincili strukturunun bir forması. Zəncirin iki bölgəsi bir-birinə paralel olaraq uzanır və polipeptid gövdəsinin atomları (yan zəncirlər deyil) arasındakı hidrogen bağları tərəfindən bir arada saxlanılır.

Beta oksidləşmə — Yağ turşularını ikikarbonlu hissələrə ayıran və sitrat turşusu dövrəsinə asetil CoA şəklində daxil edən metabolik ardıcıllıq.

Bicoid — Drozofila melanogaster milçəyində də ön ucun təyin edilməsinə cavabdeh olan proteini kodlayan ana təsiri geni.

Bioenergetika — (1) Enerjinin orqanizmdə ümumi axışı və çevrilməsi. (2) Orqanizmlərin enerji axışını öyrənən elm sahəsi.

Bioinformatika — Kompüter, proqram və riyazi modellər istifadə etməklə, külli miqdarda bioloji informasiyanın emal və inteqrasiya edilməsi.

Biologiya — Canlıların elmi metodlarla öyrənilməsi.

Biosfer — Yer kürəsinin canlı həyat olan hər yeri; planetin bütün ekosistemlərinin cəmi.

Biotexnologiya — Faydalı məhsullar istehsal etmək məqsədilə orqanizmlərin və ya onların tərkib hissələrinin manipulyasiyası.

Birincili böyümə — Apikal meristemlərin əmələ gətirdiyi, kök və gövdələri uzadan böyümə.

Birincili elektron qəbuledicisi — Xloroplastın tilakoid membranında və ya bəzi prokariotların membranlarında reaksiya-mərkəzi kompleksini bir cüt xlorofil a molekulu ilə paylaşan və onlardan elektron qəbul edən ixtisaslaşmış molekul.

Birincili hüceyrə divarı — Gənc bitki hüceyrəsinin plazma membranını əhatə edən, nisbətən nazik və elastik təbəqə.

Birincili meristem – Apikal meristemin üç meristematik törəməsi (protoderm, prokambi və əsas meristem).

Birincili struktur — Aminturşuların xüsusi xətti ardıcıllığını bildirən proteinlərin struktur səviyyəsi.

Birləşmə — İki və ya daha artıq fərqli elementin müəyyən sabit nisbətdə birləşməsindən əmələ gələn maddə.

Boru elementi – Əksər örtülütoxumlu və bəzi çiçəksiz borulu bitkilərin ksilemasında rast gəlinən qısa, geniş, sudaşıyan hüceyrə. Yetkinləşdikdə ölən boru elementləri boru adlandırılan mikroborucuqları əmələ gətirmək üçün uc-uca birləşir.\\

Böyümə faktoru — (1) Müəyyən tip hüceyrələrin böyüməsi və normal inkişafı üçün hüceyrəxarici matrisdə (kulturada və ya heyvan bədənində) mövcudluğu zəruri olan protein. (2) Yaxın hüceyrələrə təsir göstərərək hüceyrə çoxalmasını və fərqliləşməsini stimullaşdıran məhəlli tənzimləyici.

Bu tip tumurcuq yarpaq və gövdə arasında əmələ gələn bucaqda müşahidə olunur.

Bufer — Zəif turşu və ona müvafiq qələvidən ibarət olan məhlul. Turşular və ya qələvilər məhlula əlavə edildikdə bufer pH dəyərindəki dəyişikliyi minimallaşdırır.

Buğum – Bitki gövdəsi boyu yarpaqların gövdəyə birləşdiyi nöqtə.

Buğumarası – Bitki gövdəsinin yarpaqların birləşdiyi nöqtələrin arasında qalan hissəsi.

Buxarlanma istiliyi — Mayenin 1 qramının qaz halına keçməsi üçün udmalı olduğu istilik miqdarı.

Buxarlanma yolu ilə soyuma — Buxarlanma zamanı cismin səthinin soyuduğu proses, ən çox kinetik enerjiyə sahib olan molekulların maye halından qaz halına keçməsi nəticəsində baş verir.

Büzüşmüş — Əzgin. Suyun hüceyrədən çıxma meylinin olduğu ətrafdakı bitki hüceyrəsindəki kimi turqor (sərtlik və ya möhkəmlik) əskikliyi. (Divarlı hüceyrə ətrafından daha yüksək su potensialına sahib olduqda, bu hal su itirilməsi ilə nəticələnir və hüceyrə büzüşür)

C3 bitkisi – İlkin addımlar üçün Calvin dövrəsini istifadə edən, CO2-i üzvi maddələrə birləşdirərək ilk stabil ara maddə kimi üç karbonlu birləşmə yaradan bitki.

C4 bitkisi — Calvin dövrəsindən öncə CO2-i dörd karbonlu birləşməyə daxil edən və son məhsulu Calvin dövrəsini CO2 ilə təmin edən reaksiyaların baş verdiyi bitki.

Calvin dövrəsi — Fotosintezin iki əsas mərhələsinin ikincisi (işıq reaksiyalarından sonra baş verir); atmosferdəki CO2-nin tutulmasını və bu karbonun karbohidrata reduksiyalanmasını ehtiva edir.

CAM bitkisi — Fotosintezin quraq şəraitlərə adaptasiyası olan krassulasea turşu metabolizmindən istifadə edən bitki. Bu prosesdə gecə açıq ağızcığa daxil olan CO2 üzvi turşulara çevrilir və gündüz, ağızcıq qapalı olduqda bu turşulardan ayrılaraq Calvin dövrəsinə daxil olur.

Cavab — (1) Hüceyrələrarası xəbərləşmədə, hüceyrə xaricindən gələn siqnal ilə müəyyən hüceyrə fəaliyyətində baş verən dəyişiklik. (2) Əks-əlaqə tənzimində, dəyişən dəyərindəki fərqin tətiklədiyi fizioloji fəaliyyət.

Çərçivə proteini – Bir neçə başqa ötürücü proteinin eyni anda birləşərək siqnalötürmənin səmərəliliyini artırdıqları böyük ötürücü protein tipi.

Çərçivə sürüşməsi mutasiyası — 3-ə bölünməyən sayda nukleotid əlavə edildikdə və ya gendən çıxarıldıqda əmələ gələn və izləyən nukleotidlərin kodonlara düzgün bağlana bilməməsi ilə nəticələnən mutasiya.

Çeşidlilik – Eyni növün üzvləri arasındakı fərqlər.

Cinsi çoxalma – İki qametin birləşməsi (mayalanma) ilə baş verən çoxalma.

Cinsiyyət xromosomu – Fərdin cinsiyyətini təyin edən xromosom.

Cinsiyyətlə ilişikli gen — Cinsiyyət xromosomlarından birində yerləşən gen. Cinsiyyətlə ilişikli genlərin əksəriyyəti X xromosomunda yerləşir və özünəməxsus irsiyyət naxışı sərgiləyir. Çox az sayda gen Y xromosomunda yerləşir.

Cis-trans izomeri — Eyni molekulyar formula və atomlararası kovalent rabitələrə sahib olan, lakin ikiqat rabitələrin elastik olmaması səbəbiylə atomlarının fəza düzülüşlərinə görə fərqlənən birləşmələrdən biri; əvvəllər həndəsi izomer adlanırdı.

Çıxarma mutasiyası — Mutasiya nəticəsində genin bir və ya bir neçə nukleotid cütünü itirməsi.

Coul (J) — İstilik vahidi: 1 J = 0.239 cal; 1 cal = 4.184 J.

Çoxfaktorlu — Çoxsaylı genlərin və ətraf mühit faktorlarının təsir göstərdiyi fenotipik xarakterə istinad edir.

Çoxgenli irsiyyət — İki və ya daha çox genin tək bir fenotipik xarakter üzrində toplanan təsiri.

Dairəvi AMP (cAMP) – Dairəvi adenozin monofosfat; ATP-dən əmələ gələn, eukariotlarda hüceyrədaxili siqnalötürmədə (ikinci ötürücü) iştirak edən, halqa şəkilli molekul. Həmçinin, bəzi bakteriya operonları üçün tənzimləyici rolunu da oynayır.

Dairəvi AMP (cAMP) – Dairəvi adenozin monofosfat; ATP-dən əmələ gələn, eukariotlarda hüceyrədaxili siqnalötürmədə fəal iştirak edən (ikinci xəbərçi), halqa şəkilli molekul. Həmçinin, bəzi bakteriya operonlarında tənzimləyici rolunu da oynayır.\duplicate

Dalğa uzunluğu – Dalğaların (məsələn, elektromaqnit spektrindəki dalğaların) zirvələri arasındakı məsafə.

Dalton — Atom və daha kiçik zərrəciklər üçün kütlə ölçü vahidi. Atom kütlə vahidi, yaxud amu (ing. atomic mass unit)

Damar – (1) Heyvanlarda, qanı ürəyə doğru daşıyan borucuqlar. (2) Bitkilərdə, yarpaqdakı borucuq şəbəkəsi.

Data — Qeydə alınan müşahidələr bütünü.

Deduktiv mühakimə — Ümumi müddəadan spesifik nəticələrin çıxarıldığı məntiq növü.

Dehidrasiya reaksiyası — Bir su molekulunun çıxarılması ilə iki molekulun bir-birinə kovalent olaraq bağlandığı kimyəvi reaksiya.

Denaturasiya — Zəif kimyəvi bağların və qarşılıqlı əlaqələrin pozulması nəticəsində proteinin təbii formasını itirdiyi və bioloji cəhətdən inaktiv hala gəldiyi proses; DNA-da qoşa spiralın zəncirlərinin bir-birindən ayrılması. Denaturasiya pH, duz konsentrasiyası və ya temperatur ekstrimal (qeyri-hüceyrəvi) dərəcələrə çatdıqda baş verir.

Dənəvər ER — Endoplazmatik şəbəkənin ribosomlar bağlanmış hissəsi.

Determinasiya – Embrion inkişaf etdikcə, hər bir hüceyrənin mümkün gələcəyi ehtimallarının getdikcə daraldığı inkişaf potensialının proqressiv məhdudlaşdırılması. Determinasiyanın sonunda hüceyrənin gələcəyi müəyyənləşmiş olur.

Dəyişən — Təcrübədə dəyişən faktor.

Dezoksiriboz – RNA nukleotidlərinin şəkər komponenti ribozdan bir əskik hidroksil qrupuna malik olan DNA nukleotidlərinin şəkər komponenti.

Diasilqliserol (DAG) — Plazma membranında fosfolipid PIP2-nin parçalanması ilə istehsal edilən ikincili xəbərçi.

Differensiyal gen ekspressiyası — Eyni genoma sahib hüceyrələr tərəfindən fərqli gen dəstlərinin ekspressiya olunması.

Diffuziya — Maye, qaz və ya bərk hissəciklərin təsadüfi termal hərəkətliliyi. Qatılıq və ya elektrokimyəvi qradiyentin olması halında, diffuziya qatılığın daha çox cəmləndiyi bölgədən qatılığı daha az olan bölgəyə maddənin xalis hərəkəti ilə nəticələnir.

Dihibrid – Araşdırılan iki gen üçün heteroziqot orqanizm. Fərqli allellər üçün ikiqat homoziqot olan valideynlərin bütün balaları dihibriddir. Məsələn, AABB və aabb genotipli valideynlərdən AaBb genotipli dihibrid törəyir.

Dihibrid çarpazlama – Hər biri izlənilən iki xarakterin hər ikisi üçün heteroziqot olan iki orqanizmin çarpazlanması (və ya hər iki xarakter üçün heteroziqot olan bitkinin öz-özünə tozlanması)

Dinein — Kirpik və qamçıda bir mikroborucuq cütündən qonşu cütə qədər uzanan böyük hərəki protein. ATP hidrolizi dineini formaca dəyişdirir, bu isə, öz növbəsində, kirpik və qamçıda əyilmələrə səbəb olur.

Diploid hüceyrə — Hər dəsti bir valideyndən olmaqla, iki xromosom dəstinə (2n) sahib hüceyrə.

Disaxarid — Dehidrasiya reaksiyasının yaratdığı, qlikozid rabitəsi ilə birləşmiş iki monosaxariddən ibarət ikiqat şəkər.

Disulfid körpüsü — Bir sistein monomerinin kükürdü ilə digər sistein monomerinin kükürdü birləşdikdə meydana gələn güclü kovalent rabitə.

DNA (dezoksiribonuklein turşusu) — Adətən, ikiqat spiral formasında olub, hər bir polinukleotid zənciri dezoksiriboz şəkəri, eləcə də, adenin (A), sitozin (C), quanin (G) və ya timin (T) azotlu əsasları ehtiyva edən nukleotid monomerlərindən ibarət olan nuklein turşusu. Replikasiya və hüceyrə proteinlərinin irsi strukturunu təyin etmə qabiliyyətinə malikdir.

DNA ardıcıllama — Bir genin və ya DNA seqmentinin tam nukleotid ardıcıllığının müəyyən edilməsi.

DNA klonlaması — Spesifik DNA seqmentinin çoxsaylı nüsxələrinin istehsal edilməsi.

DNA liqaz — DNA replikasiyası üçün zəruri olan birləşdirici enzim; Bir DNA parçasının 3’ ucunun (Okazaki fraqmenti kimi) digər DNA fraqmentinin (böyüyən DNA zənciri kimi) 5′ ucuna kovalent birləşməsini katalizləyir.

DNA metilyasiyası — Bitki, heyvan və göbələk DNA-larının əsaslarında (adətən, sitozində) metil qruplarının mövcud olması. (Bu termin, həmçinin, DNA əsaslarına metil qruplarının əlavə edilməsi prosesinə istinadən də istifadə edilir.)

DNA polimeraz — Mövcud zəncirin 3′ ucuna nukleotidlərin əlavə edilməsi ilə yeni DNA-nın uzanmasını (məsələn, replikasiya çəngəlində) kataliz edən enzim. Bir neçə fərqli DNA polimeraz mövcuddur; E. coli-nin DNA replikasiyasında DNA polimeraz III və DNA polimeraz I önəmli rol oynayır.

DNA replikasiyası – DNA-nın surətinin çıxarılması prosesi; həmçinin, DNA sintezi adlanır.

DNT texnologiyası — DNT ardıcıllama və manipulyasiya metodları.

Domen — Proteinin struktur və funksiya baxımdan ayrılan müəyyən bir hissəsi.

Dominant allel — Heteroziqotun fenotipində tam ekspressiya olunan allel.

Dördüncülü struktur – Təşkil olunduğu alt vahidlərin hər birinin polipeptid olduğu, üçölçülü düzülüşü ilə xarakterizə olunan mürəkkəb, cəmlənmiş proteinin xüsusi forması.

Dövri elektron axımı – Fotosintezin işıq reaksiyaları zamanı baş verən, yalnız bir fotosistem ehtiva edən və NADPH, ya da O2 deyil, yalnız ATP istehsal edən elektron axımı marşrutu.

Down sindromu — Adətən, 21-ci xromosomun artıq surətinin olması nəticəsində yaranan genetik insan xəstəliyi; İnkişaf gecikmələri, eyni zamanda, çox vaxt müalicə oluna bilən və ya həyat üçün təhlükəli olmayan ürək nasazlıqları və başqa qüsurlarla xarakterizə olunur.

Doymamış yağ turşusu — Karbohidrogen quyruğundakı karbonlar arasında bir və ya daha çox ikiqat rabitəsi olan yağ turşusu. Bu rabitələr karbon skeletinə bağlanmış hidrogen atomlarının sayını azaldır.

Doymuş yağ turşusu — Karbohidrogen quyruğundakı bütün karbonların tək rabitəylə bağlandığı yağ turşusu. Beləliklə, karbon skeletindəki hidrogen atomlarının sayı maksimumdur.

Duchenne əzələ distrofiyası — Cinsiyyətlə ilişikli resessiv allelin səbəb olduğu genetik insan xəstəliyi; getdikcə artan zəiflik və əzələ toxumasının aşınması ilə xarakterizə olunur.

Duplikasiya — Homoloq xromosomun bir parçası ilə birləşmə nəticəsində xromosomun strukturunda meydana gələn pozğunluq; nəticədə, xromosomun bir hissəsi duplikasiya olunur.

E yuvası — Translyasiya zamanı tRNA-nın ribosoma bağlana biləcəyi üç bağlama yerindən biri. E yuvası atılan tRNA-nın ribozomdan ayrıldığı yerdir. (E (ing.exit) çıxış deməkdir)

Ekosistem — Verilən ərazidəki bütün canlılar, o cümlədədn, onların qarşılıqlı əlaqədə olduqları abiotik faktorların bütünü; bir və ya daha çox icma ilə onları əhatə edən fiziki mühit.

Əks transkriptaz – RNA-nı DNA sintezi üçün qəlib olaraq istifadə edən müəyyən viruslar (retroviruslar) tərəfindən kodlanan enzim.

Əks-əlaqə inhibisiyası — Metabolik yolun son məshulunun həmin yoldakı bir enzimi inhibisiya etdiyi metabolik tənzim üsulu.

Əks-əlaqə tənzimi — Prosesin öz məhsulu, yaxud son məhsulu vasitəsilə tənzimlənməsi.

Ekzerqonik reaksiya – Saf sərbəst enerji ayrılmasına səbəb olan özbaşına kimyəvi reaksiya.

Ekzon — İlkin transkriptdə yer alan və RNA emalından sonra da RNA-da qalan ardıcıllıq; həmçinin, bu ardıcıllığın transkripsiya olunduğu DNA bölgəsinə istinadən də istifadə edilir.

Ekzositoz — Bioloji molekulların, onları ehtiva edən qovuqcuqların plazma membranı ilə birləşməsi yoluyla hüceyrəvi ifrazı.

Əlamət — Bir genetik xarakterin bir-birindən ayırd edilə bilən iki və ya daha çox variantından biri.

Əlamətlərin parçalanması qanunu — Mendel-in birinci qanunu; bu qanuna görə cütlük şəklində olan iki allel qamet əmələgəlməsi zamanı iki müxtəlif qamet şəklinə ayrılır.

Əlavə mutasiyası — Bir və ya bir neçə nukleotid cütünün genə əlavə edilməsi ilə baş verən mutasiya.

Elektrogen nasos — İonları nasoslarkən, membran boyunca gərginlik əmələ gətirən aktiv nəqliyyat proteini.

Elektrokimyəvi qradiyent – Həm ionun membran boyunca qatılıq fərqinin (kimyəvi qüvvə), həm də ionun membran potensialına görə hərəkət etmə meylinin (elektrik qüvvəsi) təsirinə məruz qalan ionun diffuziya gradiyenti.

Elektromaqnit spektr — Elektromaqnit şüalanmanın bütöv spektri. Spektrda dalğa uzunluğu minimum bir nanometrdən aşağı, maksimum isə bir kilometrdən yuxarıdır.

Elektromənfilik — Müəyyən atomun kovalent rabitədəki elektronları cəzbetmə qüvvəsi.

Elektron – Bir mənfi elektrik yüklü, kütləsi proton və ya neytrondan, təxminən, 2000 dəfə az olan atomaltı zərrəcik. Elektronlar atomun nüvəsi ətrafında fırlanır.

Elektron daşıma zənciri — ATP sintezində istifadə edilən enerjini sərbəst buraxan redoks reaksiyaları boyunca elektronları irəlilədən elektron daşıyıcı molekullar (membran proteinləri) ardıcıllığı.

Elektron mikroskop (EM) — Maqnit vasitəsilə elektron şüalarını nümunənin səthinə, yaxud daxilinə fokuslayaraq, standart metodlardan istifadə edən işıq mikroskopundan 100 dəfə daha yüksək çözümlülük əldə edən mikroskop. Transmissiya elektron mikroskop (TEM) hüceyrənin daxili strukturunu, skanedici elektron mikroskop (SEM) isə hüceyrə səthinin formasını öyrənmək üçün istifadə olunur.

Elektron təbəqəsi — Atomun nüvəsindən xarakterik orta məsafədə yerləşən elektronların enerji səviyyəsi.

Ələkvari boru elementi – Örtülütoxumluların floemasında şəkər və digər üzvi qidaları daşıyan canlı hüceyrə; həmçinin ələkvari boru üzvü də adlandırırlır. Bu elementlər uc-uca bağlanaraq ələkvari boruları əmələ gətirirlər.

Ələkvari lövhə — Örtülütoxumluların ələkvari borularında floema möhtəviyyatının axışını asanlaşdıran ələkvari boru elementinin hüdud divarı.

Element — Kimyəvi reaksiyalar ilə başqa maddələrə parçalana bilməyən maddə.

Elm — Təbiəti anlama cəhdi.

Embrion öldürücü — Embrionun və ya sürfənin ölümünə səbəb olan fenotiplə nəticələnən mutasiya.

Əmici tel – Kök ucunun səth tam arxasında meydana gələn, su və mineralların sovurulması üçün tələb olunan sahəsini genişləndirən incə epidermal hüceyrə uzantısı.

Enantiomer — Bir-birinin güzgü əksi olan və asimmetrik karbonun mövcudluğu səbəbilə formaca fərqlənən iki birləşmədən biri.

Enderqonik reaksiya — Ətrafdan sərbəst enerji udan, özbaşına olmayan kimyəvi reaksiya.

Endomembran sistem — Eukariot hüceyrənin birbaşa fiziki təmas ya da membranlı qovuqcuqların ötürülməsi ilə əlaqələnmiş, hüceyrənin daxilində və ətrafında olan membranların toplusu; plazma membranı, nüvə örtüyü, hamar və dənəvər endoplazmatik şəbəkə, Golgi aparatı, lizosomalar, qovuqcuqlar və vakuollar bura daxildir.

Endoplazmatik şəbəkə (ER) — Xarici nüvə membranı ilə davam edən, ribosomla örtülmüş (dənəvər) və ribosomsuz (hamar) bölgələrdən ibarət, eukariot hüceyrələrdə rast gəlinən geniş, membranlı şəbəkə.

Endosimbioz nəzəriyyəsi — Mitoxondri və plastidlərin, o cümlədən xloroplastların daşıyıcı hüceyrə tərəfindən əhatə olunmuş prokariot hüceyrələr kimi meydana gəldiyini irəli sürən nəzəriyyə. Əhatələnmiş hüceyrə və onun daşıyıcısı daha sonra tək bir orqanizmə çevrilmişdir. Həmçinin, bax: endosimbioz

Endositoz — Molekul və ya parçacıq halındakı maddənin plazma membranından qovuqcuq əmələ gətirməklə içəriyə alması.

Enerji — Dəyişdirmə, xüsusilə də iş görmə (əks qüvvəyə qarşı materialın yerini dəyişdirmə) qabiliyyəti.

Enerji qoşalaşdırması — Hüceyrə metabolizmində ekzerqonik reaksiyanın buraxdığı enerjinin enderqonik reaksiyanı həyata keçirmək üçün istfadə edilməsi.

Enhanser — Çoxsaylı kontrol elementinə malik olan, adətən, transkripsiyasını tənzimlədiyi gendən uzaqda yerləşən eukariotik DNA seqmenti.

Entropiya — Molekulyar nizamsızlıq, yaxud təsadüfiliyin ölçüsü.

Enzim – Reaksiya tərəfindən istehlak edilmədən reaksiyanın sürətini artıran kimyəvi vasitə, yəni katalizator rolu oynayan makromolekul. Əksər enzimlər proteinlərdir.

Enzim-substrat kompleksi – Enzim öz substrat molekuluna bağlandığı zaman formalaşan müvəqqəti kompleks.

Epidemiya — Bir xəstəliyin alovlanıb geniş yayılması.

Epidermis – (1) Oduncaqsız bitkilərdə, adətən, tək bir sıx düzülmüş hüceyrə təbəqəsindən ibarət örtük toxuma sistemi. (2) Heyvanlarda ən xaricdəki hüceyrə təbəqəsi.

Epigenetik irsiyyət — Nukleotid ardıcıllığının özünü ehtiva etməyən mexanizmlərlə əlamətlərin irsi olaraq ötürülməsi.

Epistaz — Bir genin fenotipik ekspressiyasının digər sərbəst paylanan genin ekspressiyasına təsir göstərdiyi genlər arası qarşılıqlı əlaqə tipi.

Əsas toxuma sistemi – Nə ötürücü, nə də örtük toxuma növlərinə uymayan, ehtiyat saxlama, dəstək və fotosintez kimi fərqli funksiyaları yerinə yetirən bitki toxumaları.

Eukariot hüceyrə — Membranla əhatəli nüvə və orqanellərə sahib olan hüceyrə tipi. Eukariot hüceyrəli orqanizmlər (ibtidailər, bitkilər, göbələklər və heyvanlar) eukariotlar adlanır.

Eukarya — Bütün eukariot orqanizmlərin daxil olduğu aləmüstü.

Euxromatin — Eukaryot xromotinin transkripsiya üçün uyğun olan, daha az sıxılmış forması.

Ev spektri – Hüceyrələri müəyyən bir virus tərəfindən yoluxdurula bilən məhdud sayda canlı növü.

Əvəzləyici mutasiya — Bir DNA zəncirindəki bir nükleotidin və komplementar zəncirdəki partnyorunun başqa bir nükleotid cütü ilə əvəz olunduğu bir nöqtə mutasiyası tipi.

F1 Nəsli — Valideyn nəslin (P nəsli) çarpazlanmasından törəyən ilk bala, hibrid (heteroziqot) nəsil

F2 Nəsli — Hibrid F1 nəslinin çarpazlaşdırılmasından və ya öz-özünə tozlanmasından törəyən bala nəsil.

Fakultativ anaerob — Oksigen mövcud olduqda aerobik tənəffüslə ATP istehsal edən, olmadıqda isə anaerobik tənəffüsə və ya fermentasiyaya keçən orqanizm.

Faqositoz — Böyük hissəciklərin və ya kiçik orqanizmlərin hüceyrə tərəfindən tutulduğu endositoz növü. Bəzi protistlər və heyvanların müəyyən immun hüceyrələri (məməlilərdə, əsasən makrofaqlar, neytrofillər və dendritik hüceyrələrdə) tərəfindən həyata keçirilir.

Fəaliyyət spektri — Fərqli dalğa uzunluqlarının müəyyən bir proses üçün nisbi effektivliklərini göstərən qrafik.

Fenotip — Organizmin genetik tərkibi tərəfindən təyin olunan, müşahidə oluna bilən fiziki və fizioloji əlamətləri.

Fermentasiya — Qlükozdan (və ya digər üzvi molekullardan) elektron daşıma zənciri olmadan, məhdud miqdarda ATP istehsal edən və etil spirt və ya süd turşusu kimi xarakterik son məhsul istehsal edən katabolik proses.

Fərqliləşmə — Bir və ya bir qrup hüceyrənin struktur və funksiya baxımından ixtisaslaşdığı proses.

Fibronektin — Heyvan hüceyrələri tərəfindən ifraz olunan və onların hüceyrəxarici matrisə bağlanmasına kömək edən hüceyrəxarici qlikoprotein.

Floema – Bitki boyu şəkər və digər üzvi qidaları daşıyan, uzadılmış borular şəklində düzülmüş canlı hüceyrələrdən təşkil olunan borulu bitki toxuması.

Fosfolipid – Yağ turşuları və bir fosfat qrupuna birləşmiş qliserindən ibarət lipid. Yağ turşularının hidrokarbon zənciri qeyri-polyar, hidrofobik quyruqlar kimi fəaliyyət göstərdiyi halda, molekulun qalan hissəsi polyar, hidrofilik baş kimi davranır. Fosfolipidlər bioloji membran funksiyasını yerinə yetirən qoşalaylar əmələ gətirir.

Fosforilyasiya silsiləsi — Enzimlərin (kinazların) vasitəçilik etdiyi, hüceyrə siqnalötürməsi zamanı baş verən kimyəvi reaksiyalar silsiləsi. Bu prosesdə hər kinaz öz növbəsində başqa bir kinazı fosforilyasiya edir və son nəticədə bir çox protein fosforilyasiya olunur.

Fosforlaşmış aralıq maddə — Kovalent rabitə ilə fosfat qrupuna bağlı olan molekul (adətən reaktiv maddə). Bu, molekulu fosforlaşmamış molekullardan daha reaktiv (daha az stabil) edir.

Fotofosforlaşma — Fotosintezin işıq reaksiyaları zamanı xloroplastın tilakoid membranı və ya bəzi prokariotların membranları ətrafında yaranan proton-hərəkətverici qüvvədən istifadə edərək, kemiosmoz vasitəsilə ADP-dən və fosfatdan ATP istehsal etmə prosesi.

Foton – Parçacıq kimi davranan işıq enerjisinin ayrı-ayrılıqda miqdarı və ya kvantı.

Fotosintez — İşıq enerjisinin şəkər və ya digər üzvi birləşmələrdə saxlanılan kimyəvi enerjiyə çevrilməsi. Bitki, yosun və müəyyən prokariotlarda baş veriri.

Fotosistem — Xloroplastın tilakoid membranında və ya bəzi prokaryotların membranında yerləşən, çoxsaylı işıq-toplayıcı komplekslə əhatə olunmuş reaksiya-mərkəzi kompleksindən ibarət işıq tutma vahidi. Fotosistemlərin I və II olmaqla iki tipi vardır; bunlar, fərqli dalğa uzunluqlarındakı işığı ən yaxşı şəkildə udurlar.

Fotosistem I (PS I) — Xloroplastın tilakoid membranında və ya bəzi prokaryotların membranında olan işıq toplayıcı hissə; reaksiya mərkəzində iki P700 xlorofil a molekuluna malikdir.

Fotosistem II (PS II) — Xloroplastın tilakoid membranında və ya bəzi prokaryotların membranında olan iki işıq toplayıcı hissədən biri; reaksiya mərkəzində iki P680 xlorofil-a molekuluna malikdir.

Fototənəffüs — Oksigen və ATP istehlak edən, karbon dioksid buraxan və fotosintetik hasilatı azaldan metabolik yol. Fototənəffüs, adətən isti, quraq, günəşli günlərdə ağızcıqların bağlanması və yarpaqda O2/CO2 nisbətinin yüksəlməsi, beləliklə, rubiskonun CO2 əvəzinə O2 ilə bağlanma ehtimalının artırması nəticəsində baş verir.

Funksional qrup — Adətən, üzvi molekulların karbon skeletlərinə bağlanan və kimyəvi reaksiyalarda iştirak edən atomların spesifik konfiqurasiyası.

G proteini — GTP-yə bağlanan, G proteininə qoşulu reseptor kimi tanınan plazma membranı siqnal reseptorundan digər hüceyrədaxili siqnalötürücü proteinlərə siqnal ötürən protein.

G proteininə qoşulu reseptor (GPCR) — Plazma membranında yerləşən, siqnal molekullarının bağlanmasına cavab olaraq G proteinini aktivləşdirən siqnal reseptor proteini. Həmçinin, G proteininə bağlı reseptor da adlandırılır.

G0 fazası — Hüceyrə dövrəsini (bəzən, geriyə dönə biləcək şəkildə) tərk etmiş hüceyrələrin girdiyi durğunluq halı.

G1 fazası — Hüceyrə dövrəsinin birinci boşluğu və ya böyümə mərhələsi; interfazanın DNA sintezindən öncəki hissəsindən ibarətdir.

G2 fazası — Hüceyrə dövrəsinin ikinci boşluğu və ya böyümə mərhələsi; interfazanın DNA sintezindən sonrakı hissəsindən ibarətdir.

Gecikməli zəncir — Uzanan DNA zəncirində kəsintili sintez olunan və hər biri 5' → 3' istiqamətində replikasiya çəngəlindən uzağa istiqamətlənən Okazaki fraqmentləridir.

Gel elektroforezi — Nuklein turşularının və ya proteinlərin ölçülərinə və elektrik yükünə görə ayrılması üçün istifadə olunan üsul. Həm ölçü, həm də elektrik yükü aqaroz və ya başqa polimerdən hazırlanmış geldəki elektrik sahəsində hərəkət sürətinə təsir edir.

Gen — DNA (bəzi viruslarda isə RNA) içində spesifik nukleotid ardıcıllığından ibarət olan irsi informasiya vahidi.

Gen ekspressiyası – DNA-da kodlanmış informasiya əsasında həyata keçirilən protein sintezi. Bəzi hallarda, RNA proteinə translyasiya olunmur və funksiyanı özü yerinə yetirir.

Gen klonlaması – Bir genin çoxsaylı surətlərinin istehsal edilməsi.

Gen mühəndisliyi — Praktik məqsədlər üçün genlərin birbaşa manipulyasiyası.

Genetik rekombinasiya — Hər iki valideyndə müşahidə olunanlardan fərqli əlamət kombinasiyaları ilə bala vermə halı üçün istifadə olunan ümumi termin.

Genetik xəritə — Bir xromosom boyunca yerləşən genetik lokusların (genlərin və ya digər genetik markerlərin) ardıcıl siyahısı.

Genetika – İrsiyyət və irsi dəyişikliyin elmi üsullarla öyrənilməsi.

Genom — Orqanizm və ya virusun genetik maddəsi; onların gen və kodlanmayan nuklein turşusu ardıcıllıqlarının bütünü.

Genomik iz – Allelin baladakı ifadəsinin həmin allelin erkək və ya dişi valideyndən keçməsindən asılı olması fenomeni.

Genomika — Bütün gen dəstləri (yaxud digər DNA-lar) və onların növdaxili qarşılıqlı əlaqələrinin sistematik öyrənilməsi, eləcə də, növlərarası genom müqayisəsi.

Genotip – Orqanizmin genetik tərkibi və ya sahib olduğu allel dəsti.

Golgi aparatı — Endoplazmatik şəbəkənin məhsullarını dəyişdirən, ehtiyat saxlayan, yönləndirən və bəzi məhsulları, xüsusən də sellüloz olmayan karbohidratları sintez edən, yastı, membranlı kisələr yığınından ibarət olan eukariot hüceyrə orqaneli.

Görünən işıq — Elektromaqnit spektrin insan gözü ilə müxtəlif rənglər şəklində seçilə bilən, dalğa uzunluğu baxımından, təxminən, 380 nm ilə 750 nm arasında dəyişən hissəsi.

Gövdə — Yarpaqları və çoxalma strukturlarını dəstəkləyən, buğumlar və buğumarası bölgələrin dəyişkən sitemindən ibarət olan borulu bitki orqanı.

Gübrələmə — Torpağın mineral maddələrlə zənginləştirilməsi.

Hamar ER — Endoplazmatik şəbəkənin ribosomsuz hissəsi.

Haploid hüceyrə — Yalnız bir dəst xromosoma (n) sahib hüceyrə.

Helikaz — Replikasiya çəngəllərində DNA-nın ikiqat spiralını açan enzim. İki zənciri ayıraraq onları qəlib zəncir funksiyasını yerinə yetirmək üçün hazır hala gətirir.

Həlledici — Məhlulda həll edən rolunu oynayan maddə. Su bilinən ən universal həlledicidir.

Həllolan – Məhlulda həll olan maddə.

Hemofiliya — Cinsiyyətələ ilişikli resessiv allelin səbəb olduğu, bir və ya bir neçə qan laxtalanma proteininin əskikliyi ilə nəticələnən genetik insan xəstəliyi; zədələnmə halında ifrat qanaxma ilə\-\

Hərəki protein – Sitoskeletin elementləri və digər hüceyrə komponentləri ilə qarşılıqlı əlaqəyə girərək bütöv hüceyrənin, ya da hüeyrə hissələrinin hərəkətini təmin edən protein.

Heterotrof — Üzvi qida maddələrini başqa orqanizmləri və ya onlardan alınan maddələri yeyərək əldə edən orqanizm.

Heteroxromatin — İnterfaza zamanı yüksək dərəcədə yığılmış halda qalan və adətən, transkripsiya olunmayan eukaryotik xromatin.

Heteroziqot — Hər bir xarakteri\ kodlayan gen üçün iki müxtəlif allelə sahib olan orqanizm; verilən gen üçün iki müxtəlif allelə sahib olma.\\

Həyat dövrəsi – Orqanizmin çoxalma tarixçəsində bir nəsildən digərinə qədər uzanan mərhələlər ardıcıllığı.

Hibridləmə — Genetikada iki safqan çeşidin cütləşdirilməsi və ya çarpazlanması.

Hidrasiya təbəqəsi — Həll olmuş ionun ətrafındakı su molekullarından ibarət kürə.

Hidrofilik\ – Suya hərisliyi olan.

Hidrofobik\ – Suya hərisliyi olmayan; suda bir yerə yığışmaya və damcılar əmələ gətirməyə meylli olan.

Hidrofobik əlaqə\ qarşılıqlı əlaqə — Su ilə qarışmayan molekulların bir araya gələrək suyu uzaqlaşdırdığı zəif kimyəvi qarşılıqlı əlaqə növü.

Hidrogen ionu — 1 + yüklü tək proton. Su molekulunun (H2O) parçalanması bir hidroksid ionu (OH-) və bir hidrogen ionunun (H +) yaranması ilə nəticələnir; suda H + ionuna ayrılıqda rast gəlinmir, lakin hidronium ionu meydana gətirmək üçün su molekulu ilə birləşir.

Hidrogen rabitəsi – Bir molekuldakı qismən müsbət yüklü polyar kovalent rabitəli hidrogen atomunun başqa bir molekuldakı, ya da eyni molekulun başqa bir bölgəsindəki qismən neqativ yüklü polyar kovalent rabitəli atoma bağlanması ilə ortaya çıxan zəif kimyəvi rabitə tipi.

Hidrokarbon — Sadəcə karbon və hidrogendən ibarət üzvi molekul.

Hidroksid ionu — Protonunu itirmiş su molekulu; OH-.

Hidroliz — Su əlavəsi ilə iki molekul arasındakı rabitələri qıran kimyəvi reaksiya; polimerlərin monomerlərə parçalanmasında iştirak edir.

Hidronium ionu – Əlavə bir protona sahib su molekulu; H3O+, daha çox, H+ kimi göstərilir.

Hipertonik – Əhatə etdiyi hüceyrənin su itirməsinə səbəb olan məhlul.

Hipotez — Müşahidələrin əldə olan data və induktiv mühakiməyə əsaslanan, yoxlanıla bilən izahı. Hipotezin əhatə dairəsi nəzəriyyə ilə müqaisədə daha dardır.

Hipotonik — Əhatə etdiyi hüceyrənin su yığmasına səbəb olan məhlul.

Histon asetilyasiyası — Asetil qruplarının histon proteinlərindəki müəyyən amin turşulara əlavə edilməsi.

HIV (insanın immunçatışmazlığı virusu) – AIDS törədicisi, yoluxucu parçacıq, retrovirus.

Homeotik gen — Hüceyrə qruplarının inkişaf yolunu idarə edərək heyvan, bitki və göbələklərdə bədən hissələrinin yerləşdirilməsini və fəza quruluşunu idarə edən əsas tənzim genlərindən hər hansısı biri.

Homoloji xromosomlar və ya homoloqlar — Eyni uzunluğa, eyni sentromer yerinə və rənglənmə naxışına malik olub, eyni lokuslarda eyni xarakterlər üçün genlər daşıyan xromosom cütlüyü. Homoloji xromosomların biri canlının atasından, digəri isə anasından alınır. Həmçinin, homoloji cütlük də adlandırılır.

Homoziqot — Hər bir xarakteri kodlayan gen üçün iki eyni allelə sahib olan orqanizm; verilən gen üçün iki eyni allelə sahib olma.\\

Hormon — Çoxhüceyrəli orqanizmlərdə, ixtisaslaşmış hüceyrələrdə istehsal olunaraq ifraz olunan çoxsaylı kimyəvi maddələrdən biri. Bədən mayesilə daşınaraq orqanizmin digər hissələrindəki xüsusi hədəf hüceyrələrə təsir edir və onların fəaliyyətini dəyişdirir.

Hüceyrə — Həyatın struktur və funksiya baxımından təməl vahidi; həyat üçün tələb olunan bütün funksiyaları yerinə yetirə bilən ən kiçik quruluş elementi.

Hüceyrə bölünməsi — Hüceyrələrin çoxalması.

Hüceyrə divarı — Bitki, prokariot, göbələk və bəzi ibtidai hüceyrələrində plazma membranının xarici qoruyucu qatı. Sellüloz kimi polisaxaridlər (bitkilərdə və bəzi ibtidailərdə), çitin (göbələklərdə) və peptidoqlikan (bakteriyalarda) hüceyrə divarının vacib struktur komponentləridir.

Hüceyrə dövrəsi – Valideyn hüceyrənin bölünməsi ilə yeni hüceyrənin yarandığı andan, həmin hüceyrənin iki yeni hüceyrəyə bölündüyü ana qədər heceyrənin həyatında baş verən hadisələrin nizamlı ardıcıllığı. Eukariot hüceyrə dövrəsi interfaza (G1, S və G2 fazalarını ehtiva edir) və M fazasından (mitoz və sitokinezi ehtiva edir) ibarətdir.

Hüceyrə dövrəsinə nəzarət sistemi — Eukariot hüceyrələrdə hüceyrə dövrəsini tətikləyən və koordinasiya edən, dövri şəkildə işləyən molekul dəsti.

Hüceyrə fraksinasiyası – Getdikcə artan sürətlə, sentrifuqasiya yoluyla hüceyrənin parçalanması və hissələrinin bir-birindən ayrılması.

Hüceyrə lövhəsi — Bölünən bitki hüceyrəsinin mərkəz xəttində yerləşən, membranla əhatəli, yastı qovuqcuq; sitokinez zamanı hüceyrə lövhəsinin daxilində hüceyrə divarı formalaşır.

Hüceyrə tənəffüsü — Üzvi molekulları parçalayan və ATP istehsalı üçün elektron nəqliyyat zəncirindən istifadə edən, aerob və anaerob tənəffüsün katabolik yolları.

Hüceyrəxarici matris (ES\C\M) — Hüceyrələr tərəfindən sintez və ifraz olunan qlikoprotein, polisaxarid, eləcə də, proteoqlikanlardan ibarət olub, heyvan hüceyrələrini əhatə edən tor şəbəkəsi.

Huntington xəstəliyi — Dominant allelin səbəb olduğu genetik insan xəstəliyi. Qeyri-ixtiyari bədən hərəkətləri və sinir sisteminin degenerasiyası ilə xarakterizə olunur. Adətən, simptomların ortaya çıxmasından 10-20 il sonra ölümcül hal alır.

İcma — Müəyyən bir ərazidə yaşayan bütün orqanizmlər; fərqli növlərin qarşılıqlı əlaqə yarada biləcək qədər yaxın yaşayan populyasiyalarının bütünü.

İkincili hüceyrə divarı — Bitki hüceyrələrində, adətən, plazma membranının ətrafındakı bir neçə qatlı təbəqədə saxlanılan, mühafizə, eləcə də, dəstək təmin edən güclü və davamlı matris.

İkincili böyümə — Lateral meristemlərin əmələ gətirdiyi, oduncaqlı bitkilərin kök və zoğlarını yoğunlaşdıran böyümə.

İkincili srtuktur – Yan zəncirlər deyil, məhz gövdənin tərkib hissələri arasında hidrogen rabitələri yarandığından, proteinin polipeptid gövdəsinin təkrarlanan qıvrılması və ya qatlanması müşahidə olunan bölgə.

İkincili xəbərçi — Kiçik, protein olmayan, suda həll olan, siqnal molekulunun siqnal reseptoruna bağlanmasına cavab olaraq hüceyrə daxilinə siqnal ötürən molekul və ya ion (məs: dairəvi AMP və ya kalsium ionu (Ca2 + )).

İkiqat rabitə — İkiqat kovalent rabitə; iki atomun iki cüt valent elektrona şərik olması.

İkiqat spiral – Təbii DNA-nın forması; xəyali bir ox ətrafında, spiral şəklində burulmuş iki yanaşı, antiparalel polinukleotid zəncirinə istinad edir.

İkiyə ayrılma — Birhüceyrəli orqanizmlərdə rast gəlinən, hüceyrənin iki dəfəyədək böyüyüb bölünərək və iki yeni hüceyrə əmələ gətirdiyi qeyri-cinsi çoxalma üsulu. Prokariotlarda ikiyə ayrılma mitoz ehtiva etmir, lakin birhüceyrəli eukariotlarda mitoz bu prosesin bir hissəsidir.

İlişikli genlər – Eyni xromosom üzərində irsən birlikdə ötürülməyə meylli olacaq qədər bir-birinə yaxın yerləşən genlər.

İlişiklilik xəritəsi — Homoloq xromosomların krossinqoveri zamanı markerlər arasındakı rekombinasiya tezliyinə əsaslanan genetik xəritə.

İlkin transkript — Hər hansı bir gendən olan ilkin bir RNA transkripti; protein kodlayan gendən transkripsiya olduqda, həmçinin, pre-mRNA da adlanır.

İnduksion uyğunlaşma — Substratın daxil olmasının səbəb olduğu, enzimin aktiv mərkəzinin formasında baş verən dəyişiklik; beləliklə, enzimin aktiv mərkəzi substrata daha rahat bağlanır.

İnduksiya — Bir qrup hüceyrə və ya toxumanın digər bir qrupun inkişafına yaxınməsafəli qarşılıqlı əlaqə vasitəsilə təsir etməsi prosesi.

İnduktiv mühakimə — Ümumiləşdirmələrin çoxsaylı spesifik müşahidələrə əsaslandığı məntiq növü.

İnduser — Bakterial repressor proteinə bağlanaraq onun formasını operatora bağlana bilməyəcəyi şəkildə dəyişdirən, beləliklə, operonu işə salan kiçik, spesifik molekul.

İnositol trifosfat (IP3) — Sitoplazmada Ca2+ qatılığının artmasına səbəb olaraq müəyyən siqnalötürmə molekulları və növbəti ikincili xəbərçi olan Ca2+ arasında ara maddə funksiyasını yerinə yetirən ikincili xəbərçi.

İnteqral protein — Hidrofilik bölgələri membranın bir və ya hər iki tərəfindəki sulu məhlula açılan (və ya kanal protein nümunəsində, kanalı örtən), membranın hidrofobik iç hissəsinə nüfuz edən və çox vaxt, onu tamamilə əhatə edən hidrofobik bölgələrə malik transmembran proteini.

İnteqrin — Heyvan hüceyrələrində, hüceyrəxarici matris və sitoskeleti bir-birinə bağlayan iki alt vahiddən ibarət transmembran reseptor proteini.

İnterfaza — Hüceyrə dövrəsinin bölünmə baş verməyən mərhələsi. İnterfaza zamanı hüceyrənin metabolik aktivliyi yüksək olur, xromosomlar və orqanellər duplikasiya olunur və hüceyrə ölçücə böyüyə bilir. İnterfaza, adətən, hüceyrə dövrəsinin 90%-ni təşkil edir.

İntron – RNA emalı zamanı transkriptdən çıxarılan, kodlanmayan və ilkin transkriptin daxilində, aralarda yerləşən nukleotid ardıcıllığı; həmçinin, bu ardıcıllığın transkripsiya olunduğu DNA bölgəsinə istinadən də istifadə edilir.

İnversiya — Xromosom parçasının ayrıldığı xromosoma əks istiqamətdə yenidən birləşməsi nəticəsində xromosomun strukturunda meydana gələn pozğunluq.

İon – Bir və ya daha çox elektron qazanmaqla, ya da itirməklə yük qazanmış bir atom, yaxud atom qrupu.

İon birləşməsi — İon rabitəsi ilə meydana gələn birləşmə, yaxud duz.

İon kanalı — Xüsusi ionların membrandan qatılıq və ya elektrokimyəvi qradiyentə diffuziyasını təmin edən transmembran protein kanalı.

İon rabitəsi — Əks yüklü ionlar arasındakı cazibə ilə meydana gələn kimyəvi rabitə.

İqlim dəyişikliyi — Temperatur, yağıntı və ya qlobal iqlimin digər cəhətlərinin, müəyyən bir yöndə, 30 ildən çox davam edən dəyişməsi.

İrsiyyət – Əlamətlərin nəsildən nəsilə ötürülməsi

İrsiyyətin xromosom nəzəriyyəsi — Genlərin xromosomlarda spesifik mövqelərdə (lokuslarda) yerləşdiyini və meyoz zamanı xromosomların davranışının irsiyyət naxışına təsir göstərdiyini irəli sürən təməl bioloji prinsip.

İşıq mikroskopu (LM) — Nümunələrin görüntülərini böyütmək üçün görünən işığı sındıran (bükən) linzaları olan optik cihaz.

İşıq reaksiyası — Fotosintezin iki əsas mərhələsinin birincisi ( Calvin dövrəsindən əvvəl baş verir). Xloroplastın tilakoid membranlarında və ya bəzi prokariotların membranlarında baş verən bu reaksiyalar günəş enerjisini ATP və NADPH-nin kimyəvi enerjisinə çevirərək ətrafa oksigen buraxır.

İşıq-toplayıcı kompleks — İşıq enerjisini tutan və fotosistemdəki reaksiya-mərkəzi piqmentlərinə ötürən piqment molekulları (xlorofil a, xlorofil b və karotenoidlər daxil olmaqla) ilə əlaqəli protein kompleksi.

İstehlakçı — İstehsalçılarla, digər istehlakçılarla və ya cansız üzvi maddələrlə qidalanan orqanizm.

İstehsalçı — İşıq enerjisini istifadə etməklə (fotosintez) və ya qeyri-üzvi kimyəvi maddələri oksidləşdirməklə (bəzi prokaryotların kemosintetik reaksiyaları) CO2-dən üzvi birləşmələr istehsal edən orqanizm.

İstilik — Bir cismdən digərinə keçən termal enerji.

İzomer — Eyni elementlərin bərabər sayda atomlarına sahib olan, lakin fərqli strukturlara malik olduqlarına görə xüsusiyyətləri ilə bir-birindən fərqlənən iki və ya daha çox birləşmədən biri.

İzotonik – Əhatə etdiyi hüceyrə daxilində və ya xaricində suyun xalis hərəkət etməməsinə səbəb olan məhlul.

İzotop — Hər birində eyni sayda proton, lakin fərqli sayda neytron olan, beləliklə, atom kütləsi ilə fərqlənən bir elementin bir neçə atom formasından biri.

Kalori (cal) — 1 q suyun temperaturunu 1 ° C artırmaq üçün tələb olunan enerji miqdarı; həmçinin, 1 q suyun temperaturu 1 ° C azaldıqda ayrılan enerji miqdarı. Adətən, qidanın enerji dəyərini göstərmək üçün istifadə olunan “kalori dəyəri” (böyük C ilə) kilokaloridir.

Kapsid – Virus genomunu əhatə edən protein qabığı. Çöpvari, kubvari və ya formaca daha mürəkkəb ola bilər.

Karbohidrat — Şəkər (monosaxarid); onun dimer (disaxarid), yaxud polimerlərindən (polisaxarid) biri.

Karbon tutulması — CO2-dən alınan karbonun avtotrof orqanizm (bitki, başqa bir fotosintetik orqanizm və ya kemotrof prokariot) tərəfindən üzvi molekullara ilkin birləşdirilməsi.

Kariotip – Bir hüceyrənin xromosom cütlərinin ölçü və formasına görə sıralanması.

Karotenoid — Bitki xloroplastında və bəzi prokariotlarda rast gəlinən, sarı və ya narıncı köməkçi piqment. Karotenoidlər xlorofilin uda bilmədiyi dalğa uzunluqlarını udaraq fotosintez üçün əlverişli olan rəng spektrini genişləndirir.

Katabolik yol — Mürəkkəb molekulları sadə molekullara parçalayaraq enerji ayrılmasına gətirib çıxaran metabolik yol.

Kataliz – Katalizator adlanan kimyəvi agentin reaksiya tərəfindən istehlak edilmədən, reaksiya sürətini seçici şəkildə artırması prosesi.

Katalizator — Reaksiya tərəfindən istehlak edilmədən reaksiya sürətini seçici şəkildə artıran kimyəvi agent.

Katalizator — Reaksiya tərəfindən istehlak edilmədən reaksiya sürətini seçici şəkildə artıran kimyəvi agent.

Kation – Müsbət yüklü ion.

Kemiosmos — Membran üzərində hidrogen ionu qradienti şəklində saxlanılan enerjidən istifadə edərək ATP sintezi kimi hüceyrə işlərini görən enerji qoşalaşdırma mexanizmi. Aerobik şərtlər altında, hüceyrədəki əksər ATP sintezləri keiosmosla həyata keçirilir.

Kəs-dəyiş təmir mexanizmi — Zədələnmiş DNA-nı düzəltmək üçün həmin hissəni kəsib, sağlam DNA-nı qəlib kimi istifadə etməklə yenisi ilə əvəz edən təmir mexanizmi.

Kiçik müdaxiləçi RNA (siRNA) – Hüceyrə aparatı tərəfindən uzun, xətti, qoşa zəncirli RNA molekulundan törəyən çoxsaylı kiçik, tək zəncirli RNA molekullarından biri. SiRNA komplementar ardıcıllığa malik mRNA-nın translyasiyasını azalda, ya da qarşısını ala bilən kompleksdəki bir və ya daha çox protein ilə əlaqəyə girir.

Kilokalori (kcal) – Min kalori; 1 kq suyun temperaturunu 1 ° C artırmaq üçün lazım olan istilik miqdarı.

Kimyəvi enerji — Molekullarda mövcud olan, kimyəvi reaksiyalar zamanı buraxılan enerji; potensial enerjinin bir forması.

Kimyəvi rabitə — Ən kənar təbəqədəki elektronlarının paylaşılması, yaxud atom üzərindəki əks yüklər səbəbilə meydana gələn iki atom arasındakı cazibə. Rabitəli atomların ən kənardakı elektron təbəqələri dolu olur.

Kimyəvi reaksiya — Kimyəvi rabitələrin maddənin tərkibində dəyişikliklərə səbəb olan qırılıb yaranması.

Kimyəvi tarazlıq — Kimyəvi reaksiya zamanı irəli reaksiya sürətinin geri reaksiya sürətinə bərabər olması, beləliklə, reaktivlərin və məhsulların nisbi qatılıqlarının zamanla dəyişməməsi halı.

Kinetik enerji — Cisimlərin nisbi hərəkəti ilə əlaqəli enerji. Hərəkət edən maddə digər maddəni hərəkətə gətirərərk iş görə bilir.

Kinetoxor – Hər bir bacı xromatidi mitoz iyinə bağlayan sentromerə birləşmiş protein strukturu.

Kirpik — Eukariot hüceyrələrdə rast gəlinən, mikroborucuq ehtiva edən qısa çıxıntı. Hərəkətli kirpik yerdəyişmə və ya hüceyrədən keçən mayeni hərəkətə gətirmə üzrə ixtisaslaşır. Kirpiklər plazma membranının uzantısı ilə əhatələnmiş doqquz xarici cüt mikroborucuq və iki daxili tək mikroborucuqdan ibarət nüvədən (“9 + 2” düzülüşü) formalaşır. Birincili kirpik, adətən, hərəkətsizdir, duyğu və siqnalötürmə funksiyasını yerinə yetirir; bu halda daxili mikroborucuqlar mövcud olmur (“9 + 0” düzülüşü).

Klon; klonlamaq — (1) Genetik olaraq eyni olan fərdlərin və ya hüceyrələrin nəsli. (2) Gündəlik dildə: başqa bir fərdlə genetik cəhətdən eyni olan fərd. (3) Fel. Fərdin ya da hüceyrənin bir və ya bir neçə genetik surətini düzəltmək/çıxarmaq. Həmçinin bax: gen klonlaması.

Klonlama vektoru – Gen mühəndisliyində yad DNA-nı sahib hüceyrənin içinə köçürüb orada replikasiya edə bilən DNA molekulu. Klonlama vektorları rekombinant DNA-nı sınaq şüşəsindən hüceyrəyə geri hərəkət etdirən\\ plazmidləri və süni bakterial xromosomları (BAC-ları), eləcə infeksiya yolu ilə rekombinant DNA-nı transfer edən virusları ehtiva edir.

Kodlanmayan uzun RNA (lncRNA) – Protein kodlamayan, lakin əhəmiyyətli səviyyədə ekspressiya olunan, uzunluğu 200-dən başlayıb yüz minlərə nukleotidə qədər uzanan RNA.

Kodlayan zəncir – Urasil (U) əvəzinə timin (T) ehtiva etməsi istisna olmaqla, mRNA ilə eyni ardıcıllığa malik olan qeyri-qəlib DNA zənciri.

Kodominantlıq — Allellər fenotipə ayrı-ayrılıqda, fərqli yollarla təsir göstərdiyi üçün heteroziqotlarda hər ikisinin fenotipinin müşahidə olunması halı.

Kodon — Müəyyən bir aminturşu, ya da dayan siqnalını təyin edən üç nükleotidli DNA və ya mRNA ardıcıllığı; genetik kodun təməl vahidi.

Koenzim — Kofaktor rolu oynayan üzvi molekul. Əksər vitaminlər metabolik reaksiyalarda koenzim rolu oynayır.

Kofaktor – Enzimin funksiyasını düzgün yerinə yetirməsi üçün tələb olunan, istənilən qeyri-protein molekul və ya ion. Kofaktorlar aktiv mərkəzə daimi olaraq ya da substratla birlikdə, və geriyə dönə biləcək şəkildə, kataliz ərzində bağlana bilər.

Koheziya – Bənzər molekulların, adətən, hidrogen rabitələri ilə bir arada tutulması.

Kök – Borulu bitkilərdə bitkini torpağa bağlayan, həmçinin, onun torpaqdan su və mineral maddələri sovurmasını təmin edən orqan.

Kök sistemi – Torpaqdakı mineralları və suyu sovuraraq daşıyan, həmçinin onları ehtiyat üçün saxlayan, bitkini torpağa bağlayan köklərin bütünü.

Kollagen — Birləşdirici toxuma və sümükdə sıx təsadüf olunan, heyvan hüceyrələrinin hüceyrəxarici matrisindəki güclü lifləri meydana gətirən qlikoprotein; heyvanlar aləmində ən geniş yayılmış protein.

Kollenxima hüceyrəsi – Böyüməni məhdudlaşdırmadan bitkinin gənc hissələrini dəstəkləyən, ipliklər və ya slindirlər halında meydana gələn elastik bir bitki hüceyrəsi tipi.

Kontraktil vakuol — Artıq suyun müəyyən şirin su protistlərindən xaric olmasına kömək edən membranlı kisə.

Kontrol elementi — Transkripsiya faktoru üçün bağlanma yeri funksiyasını yerinə yetirərək, genin transkripsiyasını tənzimləməyə kömək edən kodlanmayan DNA seqmenti. Bir eukariotik genin enhanserində çox sayda kontrol elementi mövcuddur.

Kontrollu təcrübə — Təcrübə qrupunu kontrol qrupu ilə müqayisə etmək məqsədi daşıyan təcrübə. İdeal şəraitdə bu iki qrupun arasındakı tək fərq test edilən faktor olmalıdır.

Kooperativlik — Porteinin bir alt vahidinin substrata bağlanması nəticəsində yaranan forma dəyişikliyinin digər bütün alt vahidlərə yayılaraq əlavə substrat molekullarının o vahidlərə bağlanmasını asanlaşdırdığı bir allosterik tənzim növü.

Korepressor — Bakterial repressor proteinə bağlanan və proteinin formasını dəyişdirərək operatora bağlanmasına, beləliklə, operonu söndürməsinə imkan yaradan kiçik molekul.

Kotransport — Bir maddənin “üzüaşağı” diffuziyasının, digərinin, onun öz qatılıq qradiyentinin əksinə, “üzüyuxarı” nəqliyyatı ilə qoşalaşdırılması.

Kovalent rabitə — İki atomun bir və ya daha çox valent elektron cütü paylaşdığı güclü kimyəvi rabitə növü.

Krassulasea turşu metabolizmi (CAM) — Fotosintezin quraq şəraitlə adaptasiyası; ilk olaraq Crassulaceae fəsiləsində kəşf olunmuşdur. Bu prosesdə bitki gecə qəbul etdiyi CO2-i üzvi turşulara çevirir və gündüz CO2 üzvi turşulardan ayrılaraq Calvin dövrəsinə daxil olur.

Krist — Mitoxondrinin daxili membranının içəri qatlanması. Daxili membranda elektron nəqliyyat zəncirləri və ATP sintezini kataliz edən enzim (ATP sintaz) var.

Krossinqover — Meyozun profaza I mərhələsində bacı olmayan\ xromatidlər arasında genetik materialın qarşılıqlı mübadiləsi.

Ksilema – Su və mineralların çoxunu köklərdən bitkinin digər hissələrinə çatdıran, əsasən, boru şəkilli ölü hüceyrələrdən ibarət olan borulu bitki toxuması.

Kutikul – (1) Quru bitkilərində su itirilməsinin qarşısını alan, gövdə və yarpaqların üzərini örtən mumlu örtük. (2) Nematodların bədənini əhatələyən sərt örtük.

Kütlə ədədi — Atomun nüvəsindəki proton və neytronların cəmi.

Lateral meristem – Oduncaqlı bitkilərin kök zoğlarını yoğunlaşdıran meristem. Ötürücü kambi və mantar kambisi lateral meristemlərdir.

Lif – Örtülütoxumlularda ksilemanı gücləndirən və mexaniki dəstəkdə rol oynayan odunabənzər hüceyrə tipi; adətən, çələng halında rast gəlinən incə, konusşəkilli sklerenxima.

Lipid — Yağ, fosfolipid və steroidlərin daxil olduğu, suda çox az həll olan, yaxud heç həll olmayan böyük bioloji molekul qrupunun üzvü.

Liqand — Özünməxsus şəkildə başqa, adətən, daha böyük molekula bağlanan molekul.

Liqanda bağlı ion kanalı — Spesifik ionların axışına icazə verən və ya maneə törədən, siqnal molekuluna (ligand) cavab olaraq şəklini dəyişdirdikcə açılan və ya bağlanan məsamədən ibarət olan transmembran proteini; həmçinin, ionotrop reseptor da adlandırılır.

Liqnin – Quruda yaşayan növlərdə struktural dəstək təmin edən, borulu bitkilərin ikincili hüceyrə divarının sellüloz matrisinə yerləşmiş güclü polimer.

Litik dövrə — Ev hüceyrəsinin lizisi (və ölümü) ilə yeni faqların sərbəst buraxıldığı faq çoxalma dövrəsinin bir tipi.

Lizogen dövrə — Virus genomunun profaq kimi bakterial ev hüceyrəsinin xromosomuna daxil olduğu və ev hüceyrəsini öldürmədən xromosomla birlikdə çoxaldığı bir faq çoxalma dövrəsi tipi.

Lizosom — Heyvan hüceyrələrinin və bəzi ibtidailərin sitoplazmasında rast gəlinən hidrolitik enzimlərin membranla əhatələnmiş qovuqcuğu.

Lokus – Verilən bir genin xromosom boyunca yerləşdiyi spesifik yer.

Lövbər asılılığı — Hüceyrə bölünməsini başlatmaq üçün bir hüceyrənin bir əsasa bağlı olması şərti.

Maddə — Fəzada yer tutan və kütləyə malik şey.

Makromolekul — Adətən, dehidrasiya reaksiyası nəticəsində kiçik molekulların birləşməsi ilə yaranan nəhəng molekul. Polisaxarid, protein və nuklein turşuları makromolekullardır.

Mantar kambisi – Oduncaqlı bitkilərdə epidermisi daha qalın və bərk mantar hüceyrələri ilə əvəzləyən meristem toxuması slindri.

Mayalanma – Haploid qametlərin birləşərək diploid ziqot əmələ gətirməsi.

Maye mozaika modeli — Membranı qoşalay fosfolipid mayesində üzən protein molekullarından ibarət mozaika kimi təsəvvür edən, hüceyrə membran strukturunun hazırda qəbul edilən modeli.

Məcburi anaerob — Yalnız fermentasiya və ya anaerobik tənəffüs edən orqanizmlər. Bu orqanizmlər oksigendən istifadə edə bilmirlər və əslində, oksigen onları zəhərləyər bilər.

Məhlul — İki və ya daha artıq maddənin homogen qarışığı olan maye.

Məhsul – Kimyəvi reaksiyanın yekununda ortaya çıxan maddə.

Məlumat RNA-sı (mRNA) — Sitoplazmada ribosomlara yapışan və bir proteinin ilkin quruluşunu təyin edən DNA qəlibi əsasında sintez edilən RNA tipi. (Eukariotlarda ilkin RNA transkripsiyası mRNa olmaq üçün RNA emalından keçməlidir.)

Membran potensialı — Hüceyrənin plazma membranında, ionların diferensial paylanmasına bağlı olan elektrik yükü (gərginlik) fərqi. Membran potensialı həyəcanlanan hüceyrələrin fəaliyyətinə və bütün yüklü maddələrin transmembran hərəkətinə təsir edir.

Mənasız mutasiya — Bir amin turşusu kodonunu üç stop kodondam birinə çevirən, daha qısa və adətən, funksional olmayan bir protein meydana gətirən mutasiya.

Meristem – Bitki yaşadığı müddətcə emrionik olaraq qalan və qeyri-müəyyən böyüməni mümkün edən bitki toxuması.

Mərkəzi vakuol — Yetkin bitki hüceyrəsində böyümə, ehtiyat saxlama, zəhərli maddələrin ayrılması kimi müxtəlif rolları olan böyük, membranla əhatə olunmuş kisə.

Metabolik yol — Mürəkkəb molekul əmələ gətirən (anabolik yol) və ya mürəkkəb molekulu sadə molekullara parçalayan (katabolik yol) bir sıra kimyəvi reaksiyalar bütünü.

Metabolizm — Orqanizmin maddə və enerji qaynaqlarını idarə edən, katabolik və anabolik yollardan ibarət kimyəvi reaksiyalarının bütünü.

Metafaza — Mitozun üçüncü mərhələsi; bu mərhələdə iy tamamlanır və xromosomlar kinetoxorlarından mikroborucuqlara birləşmiş halda metafaza lövhəsi boyunca düzülür.

Metafaza lövhəsi – Bütün duplikasiya olunmuş xromosomların sentromerlərinin yerləşdiyi, metafaza zamanı hüceyrənin iki qütbü arasındakı müstəvidə yerləşən xəyali struktur.

Metastaz — Xərçəng hüceyrələrinin yarandıqları bölgədən uzağa yayılması.

Meyoz – Cinsi yolla çoxalan orqanizmlərdə hüceyrə bölünməsinin bir tipi. İki hüceyrə bölünməsi mərhələsi və yalnız bir DNA replikasiyası ehtiva edir. Nəticədə yaranan hüceyrələr ilkin hüceyrənin yarısı qədər xromosom dəstinə sahib olur.

Meyoz I — Cinsi yolla çoxalan orqanizmlərdə ilkin hüceyrənin malik olduğunun yarısı qədər xromosoma sahib hüceyrələrlə nəticələnən iki mərhələli hüceyrə bölünməsinin birinci hissəsi.

Meyoz II — Cinsi yolla çoxalan orqanizmlərdə ilkin hüceyrənin malik olduğunun yarısı qədər xromosoma sahib hüceyrələrlə nəticələnən iki mərhələli hüceyrə bölünməsinin ikinci hissəsi.

Mezofil — Fotosintez üzrə ixtisaslaşmış yarpaq hüceyrələri. C3 və CAM bitkilərində mezofil hüceyrələri üst və alt epidermisin arasında; C4 bitkilərində isə topa örtüyü hüceyrələri ilə epidermisin arasında yerləşirlər.

Mikroborucuq — Bütün eukariot hüceyrələrdə sitoskeletin bir hissəsini təşkil edən, kirpik və qamçıda rast gəlinən tubulin proteinlərdən ibarət içiboş çubuq.

Mikrofilament – Demək olar ki, hər bir eukariot hüceyrənin sitoplazmasındakı aktin proteinlərdən meydana gələn, sitoskeletin bir hissəsini təşkil edən və tək başına, ya da miozinlə birlikdə hüceyrələrin yığılmasına səbəb olan çubuq; həmçinin, aktin filamenti də adlandırılır.

mikroRNA (miRNA) – Qoşa zəncirli RNA sələfindən törəmiş kiçik, tək zəncirli RNA molekulu. MiRNA komplementar ardıcıllığa malik mRNA-nın translyasiyasını azalda, ya da qarşısını ala bilən kompleksdəki bir və ya daha çox protein ilə əlaqəyə girir.

Mil kök – Embrion kökdən inkişaf edən və yan (budaq) köklər doğuran əsas şaquli kök.

Miozin — Hüceyrə yığılmasına səbəb olmaq üçün aktin filamenti ilə qarşılıqlı əlaqəyə girən filamentlərə birləşən hərəki protein tipi.

Mitoxondri — Oksigendən istifadə edərək üzvi molekulları parçalayan və ATP sintez edən, hüceyrə tənəffüsünün aparılmasına xidmət edən eukariot hüceyrələrin orqaneli.

Mitoxondri matrisi — Mitoxondrinin daxili membranla əhatə olunmuş, limon turşusu dövrəsi üçün enzimlər və substratlar, həmçinin, ribosom və DNA ehtiva edən bölgəsi.

Mitoz — Eukariot hüceyrələrdə nüvə bölünməsi prosesi; ənənəvi olaraq, beş mərhələyə bölünür: profaza, prometafaza, metafaza, anafaza və telofaza. Mitoz bölünmə replikasiya olunmuş xromosomları bala nüvələrə bərabər şəkildə paylayaraq xromosom sayını qoruyur.

Mitoz (M) fazası — Hüceyrə dövrəsinin mitoz və sitokinezi ehtiva edən fazası.

Mitoz iyi — Mitoz zamanı xromosomun hərəkətinə iştirak edən və mikroborucuqların əlaqəli proteinlərin bütünü.

Model orqanizm — Böyük bir qrupun təmsilçisi olduğu və adətən, laboratoriyada yetişdirmək asan olduğu üçün bioloji qanunları araşdırmaq məqsədilə seçilmiş müəyyən bir növ.

Mol — Daltonla ifadə olunan, maddənin molekul və ya atom kütləsinə bərabər olan qramla miqdarı. Bir mol sözügedən atom və ya molekulun Avagadro ədədinə bərabərdir.

Molekul – Kovalent rabitə ilə bağlanmış iki və ya daha çox atom.

Molekulyar kütlə — Molekuldakı bütün atomların kütlələrinin cəmi; bəzən molekulyar çəki də adlandırılır.

Molyarlıq – Həllolan qatılığının ümumi ölçü vahidi, məhlulun hər litrinə düşən həllolanın mol sayına istinad edir.

Monohibrid – Araşdırılan tək bir gen üçün heteroziqot olan orqanizm. Fərqli allellər üçün homoziqot olan valideynlərin bütün balaları monohibriddir. Məsələn, AA və aa genotipli valideynlər Aa genotipli monohibrid əmələ gətirir.

Monohibrid çarpazlama – İzlənilən xarakter üçün heteroziqot olan iki orqanizmin çarpazlanması (və ya heteroziqot bitkinin öz-özünə tozlanması)

Monomer – Polimerin tikinti materialı vəzifəsini yerinə yetirən alt vahid.

Monosaxarid — Təklikdə aktiv olan, ya da disaxaridlərin və polisaxaridlərin monomeri kimi çıxış edən ən sadə karbohidrat. Sadə şəkər də adlandırılan monosaxaridlərin molekulyar formulları, adətən, CH2O-nin müəyyən qatları şəklindədir.

Monosomik\ — Müəyyən bir xromosomun iki yox, yalnız bir surətinə malik olan diploid hüceyrələrə istinadən istifadə edilir.

Morfogen — Drozofildəki bicoid proteini kimi, embrion oxu boyunca qatılıq qradiyenti şəklində mövqe məlumatı təmin edən maddə.

Morfogenez – Orqanizmə forma və strukturunu verən inkişaf prosesi.

MPF — Yetkinləşmə-təkanverici faktor (və ya M fazasına təkanverici faktor); hüceyrənin gec interfazadan mitoza keçməsi üçün lazım olan protein kompleksi. Aktiv forması siklin və bir protein kinazdan ibarətdir.

Müəyyən böyümə — Müəyyən ölçüyə çatıldıqda böyümənin dayandığı, əksər heyvanlar və bəzi bitki orqanları üçün xarakterik olan böyümə tipi.

Mülayim faq – Həm litik, həm də lizogen dövrə ilə çoxala bilən faq.

Müstəqil dəyişən — Başqa bir faktor (asılı dəyişən) üzərindəki mümkün təsirlərini öyrənmək üçün təcrübə zamanı dəyəri dəyişdirilən faktor.

Mutagen — DNA ilə qarşılıqlı təsirdə olub mutasiya törədə bilən kimyəvi və ya fiziki faktor.

Mutasiya — Bir orqanizmin DNA (viruslarda DNA, yaxud RNA) ardıcıllığının dəyişməsi.

NAD+ — Elektron qəbul etməklə NADH-a çevrilə bilən koenzim nikotinamid adenin dinukleotidin oksidləşmiş forması. NADH hüceyrə tənəffüsü zamanı elektronları müvəqqəti olaraq saxlayır.

NADH — Hüceyrə tənəffüsü zamanı elektronları müvəqqəti olaraq saxlayan nikotinamid adenin dinukleotidin reduksiya olunmuş forması. NADH elektron daşıma zənciri üçün elektron donoru rolunu oynayır.

NADP+ — Nikotinamid adenin dinukleotid fosfatın oksidləşmiş forması, elektron qəbul edərək NADPH-ə çevrilə bilən elektron daşıyıcısı. NADPH işıq reaksiyaları zamanı istehsal olunmuş enerjili elektronları müvəqqəti olaraq ehtiyatda saxlayır.

NADPH — İşıq reaksiyaları zamanı istehsal olunan enerjili elektronları müvəqqəti olaraq saxlaya bilən, nikotinamid adenin dinukleotid fosfatın reduksiya olunmuş forması; NADPH elektron qəbuledicisinə ötürülə bilir və “reduksiyalayıcı güc” kimi davranaraq onu reduksiya edir.

Natamam dominantlıq — Heteroziqot fenotipinin hər bir allel üçün homoziqot olan fərdlərin fenotiplərinin aralığında olması halı.\\

Natrium-kalium nasosu — Heyvan hüceyrələrinin plazma membranında natriumu hüceyrə xaricinə və kaliumu hüceyrə daxilinə aktiv şəkildə daşıyan nəqliyyat proteini.

Nəqliyyat proteini — Müəyyən bir maddənin və ya bir-biri ilə bənzər olan maddələr qrupunun membranı keçməsinə kömək edən transmembran proteini.

Nəqliyyat qovuqcuğu — Eukariot hüceyrə tərəfindən istehsal olunan molekulları daşıyan, sitoplazmadakı kiçik, membranla əhatə olunmuş qovuqcuq.

Nəqliyyat RNA-sı (tRNA) — Müəyyən aminturşunu götürərək tRNA-nın mRNA-da müvafiq kodonu tanıdığı yer olan ribosoma aparmaqla, nuklein turşusu və protein dilləri arasında tərcüməçi kimi fəaliyyət göstərən RNA molekulu.

Nəsil növbələşməsi — Həm çoxhüceyrəli diploid mərhələsi (sporofit), həm də çoxhüceyrəli haploid mərhələsi (qametofit) ehtiva edən həyat dövrəsi. Bitki və bəzi yosunlar üçün xarakterikdir.

Neytron — Atomun nüvəsində rast gəlinən, kütləsi, təqribən 1.7×10-24 q olan, elektrik yükünə malik olmayan (neytral) atomaltı zərrəcik.

Nəzarət-keçid məntəqəsi — Hüceyrə dövrəsində dayan və irəlilə siqnallarının dövrəni tənzimlədiyi tənzim nöqtəsi.

Nişasta — Bitkilərdə, tamamilə qlikozidik rabitə ilə bağlanmış qlükoz monomerlərindən ibarət ehtiyat polisaxaridi.

Nöqtə mutasiyası — Bir genin tək nükleotid cütündə baş verən dəyişiklik.

Nukleaz — DNA və ya RNA-nı kəsərək ya bir və ya bir neçə əsas çıxaran, ya da DNA və ya RNA-nı nukleotid komponentlərinə qədər tamamilə hidrozil edən enzim.

Nuklein turşusu — Bir çox nukleotid monomerindən ibarət, proteinlər və onların fəaliyyəti vasitəsilə, ümumiyyətlə, bütün hüceyrəvi fəaliyyətlər üçün plan rolu oynayan polimer (polinukleotid); Nuklein turşusunun iki növü DNA və RNA-dır.

Nuklein turşusu hibridləşməsi — Bir nuklein turşusu zəncirinin başqa nuklein turşusu molekullarından ibarət zəncir üzərindəki komplementar ardıcıllıqla əsas cütləşməsi.

Nukleoid — Prokaryotik hüceyrədə xromosomun yerləşdiyi membranla əhatə olunmamış bölgə.

Nukleotid — Nuklein turşularının azotlu əsas, bir ilə üç arası fosfat qrupu və bunlara kovalent rabitə ilə bağlanan beşkarbonlu şəkərdən ibarət təməl vahidi.

Nüvə — (1) Atomun proton və neytronlardan təşkil olunmuş özəyi. (2) Eukariotik hüceyrənin genetik maddəsini xromatindən ibarət xromosomlar şəklində ehtiva edən orqanel. (3) Neyron topası.

Nüvə laminası — Nüvə örtüyünün daxili səthini örtən və nüvənin formasını qorumağa kömək edən protein liflərindən ibarət torşəkilli kütlə.

Nüvə örtüyü — Eukariotik hüceyrədə sitoplazma ilə mübadiləni tənzimləyən məsamələrə malik, nüvəni əhatə edən ikiqat membran. Xarici membran endoplazmatik şəbəkə ilə birləşir.

Nüvəcik — Sitoplazmdan gətirilən ribosomal proteinlərlə birlikdə ribosomal RNA (rRNA) genləri də olan xromosom bölgələrindən ibarət nüvədəki xüsusi struktur; rRNA sintezi və ribosomun hissələrinin yığılma yeri. Həminin bax: ribosom.

Okazaki fraqmenti — DNA replikasiyası zamanı qəlib zəncir üzərində replikasiya çəngəlindən uzağa doğru sintezlənən qısa DNA seqmentləridir. Çoxlu sayda seqment bir-birinə qoşularaq yeni sintezlənmiş DNA-nın gecikən zəncirini əmələ gətirir.

Okean turşulaşması – Artıq CO2-nin dəniz suyunda həll olunmaqla karbonat turşusu (H2CO3) əmələ gətirməsi və beləliklə, okeanın pH səviyyəsinin aşağı salınması (daha turşulu etməsi) prosesi.

Oksidləşdirici — Redoks reaksiyasında elektron qəbuledici.

Oksidləşdirici fosforlaşma — Elektron daşıma zəncirinin redoks reaksiyalarından əldə olunan enerji vasitəsilə ATP sintezi; hüceyrə tənəffüsünün üçüncü əsas mərhələsi.

Oksidləşmə — Redoks reaksiyasında iştirak edən maddənin elektronlarının tam və ya qismən itirilməsi.

Onkogen — Virus və ya hüceyrə genomlarında rast gəlinən, xərçəngə səbəb ola biləcək molekulyar hadisələrin tətiklənməsində iştirak edən gen.

Operator — Bakteria və faq DNA-sında, aktiv repressorun qoşula biləcəyi operonun başlanğıcına yaxın yerləşən nukleotid ardıcıllığı. Repressorun bağlanması, RNA polimerazın promotora bağlanmasının və operonun genlərini transkripsiya etməsinin qarşısını alır.

Operon — Bakteriyalarda və faqlarda rast gəlinən, promotor, operator və məhsulları ümumi yolda işləyən, koordinasiyalı tənzimlənən gen dəstəsindən ibarət genetik funksiya vahidi.

Oraqvari hüceyrə xəstəliyi — İnsanda resessiv irsiyyətə sahib qan xəstəliyi. 𝞪-qlobin genində tək nukleotidin dəyişməsi nəticəsində hemoqlobinlər bir yerə yığışaraq qırmızı qan hüceyrələrinin formasını dəyişir və insanlarda çoxsaylı simptomlara səbəb olur.

Orbital — Elektronun vaxtının 90%-ni keçirtdiyi üçölçülü fəza.

Orqan – Bir neçə fərqli toxuma növündən təşkil olunmuş ixtisaslaşmış bir bədən funksiyası mərkəzi.

Orqanel — Membranla örtülmüş, xüsusi funksiyalara sahib, eukariotik hüceyrələrin sitozolunda yerləşən istənilən struktur.

Orqanizm — Ən azı bir hüceyrədən ibarət olan canlı fərd.

Orta lamel – Bitkilərdə qonşu gənc hüceyrələrin birincili hüceyrə divarlarının arasında rast gəlinən, əsasən pektinlərdən ibarət incə hüceyrəxarici material.

Örtük toxuma sistemi – Bitkilərin xarici müdafiə təbəqəsi.

Osmos – Sərbəst suyun seçici şəkildə keçirici olan membran üzərindən diffuziyası.

Osmotənzimləmə — Həllolan qatılığının və su balansının hüceyrə və ya orqanizm tərəfindən tənzimlənməsi.

Ötürücü kambi – Oduncaqlı bitkilərdə ikincili ksilem (oduncaq) və ikincili floema adlandırılan ikincili ötürücü toxuma qatları əlavə edən bir meristema toxuması slindri.

Ötürücü toxuma sistemi – Borulu bitkilərdə ksilema və floemadan təşkil olunmuş daşıma sistemi. Ksilema su və mineralları, floema isə fotosintez məhsulu olan şəkəri daşıyır.

Oxunma çərçivəsi — Bir mRNA üzərində, polipeptid sintezi zamanı translasiya aparatı tərəfindən istifadə edilən ribonukleotidlərin üçlü qruplaşması.

Özbaşına proses — Ümumi enerji sərmayəsinə ehtiyac olmadan meydana gələn proses; enerji baxımından əlverişli olan proses.

Özək – Gövdənin ötürücü toxumasının ehtiva etdiyi əsas toxuma; bir çox birləpəlidə ötürücü slindirin mərkəzi nüvəsini təşkil edən parenxima hüceyrələri.

P nəsli — İrsiyyət araşdırmalarında hibrid F1 nəsli əmələ gətirən safqan (homoziqot) valideynlər; P “parental” (ing. parent, valideyn) deməkdir.

P yuvası — Translyasiya zamanı tRNA-nın ribosoma bağlana biləcəyi üç bağlama yerindən biri. P yuvası uzanan polipeptid zəncirini daşıyan tRNA-nı saxlayır. (P peptidil tRNA deməkdir.)

P53 geni — Hüceyrə dövrəsinə mane olan proteinlərin sintezini təşviq edən xüsusi transkripsiya faktorunu kodlayan tumor supressor geni.

Pandemiya – Qlobal epidemiya.

Parenxima hüceyrəsi – Metabolizmin əksər hissəsini icra edən, üzvi məhsulları sintezləyən və ehtiyat olaraq saxlayan və daha fərqli bir hüceyrə tipinə çevrilən nisbətən az ixtisaslaşmış bir bitki hüceyrəsi tipi.

Passiv nəqliyyat — Enerji sərf etmədən bir maddənin bioloji membran üzərindən diffuziyası.

Paternal tip — Safqan parental (P nəsli) fenotiplərindən biri ilə eyni fenotipə sahib bala; həmçinin, fenotipin özünə istinadən də istifadə edilir.

PEP karboksilaz — C4 bitkilərinin mezofil hüceyrələrində fosfoenolpiruvata (PEP-ə) CO2 əlavə edərək oksaloasetat əmələ gətirən enzim. Bu, fotosintezdən öncə baş verir.

Peptid rabitəsi — Dehidrasiya reaksiyası nəticəsində meydana gələn, bir aminturşunun karboksil qrupu ilə digərinin amin qrupu arasındakı kovalent rabitə.

Periderm – Mantar və mantar kambisindən ibarət olan, oduncaqlı bitkilərdə ikincili böyümə mərhələsində epidermisi əvəz edən qoruyucu örtük.

Periferal protein — Membranın səthinə və ya inteqral proteinin bir hissəsinə zəif şəkildə bağlanan və lipid qoşalayının içinə girməyən protein.

Peroksisom — Hidrogen atomlarını müxtəlif substratlardan oksigenə (O2) daşıyaraq hidrogen peroksidi (H2O2) hazırlayıb, daha sonra parçalayan enzimlərə sahib orqanel.

Peyvənd (vaksin) — İmmun sisteminin zərərli patogenə qarşı müqavimətini gücləndirən, həmin patogenin zərərsiz törəməsi.

pH — – log [H+]-a bərabər olan və dəyəri 0 ilə 14 arasında dəyişən hidrogen ionu qatılığının ölçüsü.

Pirimidin — Altıbucaqlı halqa ilə xarakterizə olunan, nukleotidlərdə təsadüf olunan iki növ azotlu əsasdan biri. Sitozin (C), timin (T) və urasil (U) pirimidindirlər.

Plastid — Xloroplast, xromoplast və amiloplastlardan ibarət, bir-biri ilə sıx əlaqəli orqanel ailəsi. Plastidlərə fotosintetik eukariot hüceyrələrində təsadüf olunur.

Plazma membranı — Hüceyrə sərhəddindəki seçici baryer rolunu oynayan, hüceyrənin kimyəvi tərkibini tənzimləyən membran.

Plazmid — Bakteriya xromosomundakılardan ayrı, köməkçi genlər daşıyan kiçik, dairəvi, ikiqat zəncirli DNA molekulu; DNA klonlamasında plazmidlər, təqribən, 10.000 əsas cütü (10 kb) DNA daşıyan vektor kimi istifadə olunur. Plazmidlərə maya kimi bəzi eukariotlarda da rast gəlinir.

Plazmodesma – Qonşu bitki hüceyrələrinin sitoplazmalarını bir-birinə bağlayan, su, kiçik həllolanlar və bəzi böyük molekulların hüceyrələr arasında mübadilə edilməsinə imkan verən, hüceyrə divarından keçən açıq kanal.

Plazmoliz — Hüceyrə hipertonik mühitdə su itirən zaman baş verən; divarlı hüceyrələrdə sitoplazmanın büzüşməsi və plazma membranının hüceyrə divarından qopması fenomeni.

Pleyotropiya — Bir genin çox sayda təsirə malik olması.

Poli-A quyruq — Pre-mRNT molekulunun 3 ′ ucuna əlavə olunan 50-250 nukleotidlik adenin ardıcıllığı.

Polimer — Kovalent rabitə ilə bağlanmış oxşar və ya eyni monomerlərdən ibarət uzuzn molekul.

Polimeraz zəncir reaksiyası (PCR) – DNA-nı in vitro şəraitdə spesifik primerlər, istiyədavamlı DNA polimeraz və nukleotidlərlə inkubasiya edərək çoxaltmaq üçün istifadə olunan metod.

Polinukleotid — Bir zəncirin halqalarını təşkil edən çox sayda nukleotid monomerindən ibarət olan polimer. Nukleotidlər DNA və ya RNA-ya aid ola bilər.

Polipeptid — Peptid rabitəsi ilə bir-birinə bağlı aminturşularından ibarət polimer.

Poliploidlik — Orqanizmin ikidən çok bütöv xromosom dəstinə sahib olduğu xromosom dəyişikliyi. Bu hal hüceyrə bölünməsində baş verən xəta nəticəsində ortaya çıxır.

Poliribosom (polisom) — Eyni məlumat RNA molekuluna bağlı olan və onu translasiya edən bir neçə ribosomdan ibarət qrup.

Polisaxarid — Bir çox monosaxariddən ibarət, dehidrasiya reaksiyası nəticəsində əmələ gələn polimer.

Polyar kovalent rabitə — Elektromənfilikləri baxımından fərqlənən atomlar arasındakı kovalent rabitə. Paylanan elektronlar elektromənfiliyi yüksək olan atoma yaxınlaşaraq onu qismən mənfi, digər atomu isə qismən müsbət edir.

Polyar molekul – Müxtəlif hissələrində yükləri qeyri-bərabər paylanan molekul (məsələn, su).

Populyasiya — Eyni bioloji növə aid, bir bölgədə yaşayan, bir-biri ilə cütləşə və bəhərli nəsillər yarada bilən bir canlı qrupu.

Potensial enerji — Maddənin yerinə və ya fəzadakı mövqeyinə (strukturuna) görə sahib olduğu enerji.

Primaz – DNA replikasiyası zamanı parental DNA zəncirini qəlib kimi istifadə edərək, primer düzəltmək üçün RNA nukleotidlərini birləşdirən enzim.

Primer — Sərbəst 3’ ucuna malik olan, komplementar əsas cütü ilə qəlib zəncirə bağlanan və DNA replikasiyası zamanı DNA nukleotidlərinin birləşərək uzatdığı qısa polinukleotid.

Prion — Normal hüceyrə proteininin səhv bükülmüş versiyası olan yoluxucu agent. Prionlar, görünür, proteinin düzgün bükülmüş versiyalarını daha çox priona çevirərək sayca artırlar.

Profaq – Bakteriya xromosomunda spesifik mövqeyə inteqrasiya olunmuş faq genomu.

Profaza — Mitozun birinci mərhələsi; bu mərhələdə xromatin sıxlaşaraq işıq mikroskopu ilə görünən diskret\ xromosomlara çevrilir, mitoz iyi formalaşmağa başlayır və nüvəcik yoxa çıxır, lakin nüvə toxunulmamış qalır.

Prokariot hüceyrə — Membranla əhatəli nüvə və orqanellərə malik olmayan hüceyrə növü. Prokariot hüceyrəsi olan orqanizmlər (bakteriya və arxeya) prokariotlar adlanır.

Prometafaza — Mitozun ikinci mərhələsi; bu mərhələdə nüvə örtüyü parçalanır və iy mikroborucuqları xromosomların kinetoxorlarına birləşir.

Promotor — RNA transkripsiyasının doğru mövqedə başlamasını təmin edən, RNA polimerazın birləşdiyi genin DNA-sında yerləşən spesifik nukleotid ardıcıllığı.

Protein — Qatlanıb bükülərək müəyyən üçölçülü struktur əmələ gətirən bir və ya daha çox polipeptidlərdən ibarət bioloji olaraq funksional molekul.

Protein fosfataz — Proteinlərdən fosfat qruplarını ayıran (defosforilyasiya), adətən, protein kinazın gördüyü işi geri çevirmək funksiyasını yerinə yetirən enzim.

Protein kinaz — ATP-dən proteinə fosfat qrupu transfer edərək proteini fosforilyasiya enzim.

Proteom — Verilən hüceyrə, toxuma və ya orqanizm tərəfindən ekspressiya olunan proteinlərin bütünü.

Proteomika — Protein dəstləri və onların bolluq, kimyəvi modifikasiya və qarşılıqlı əlaqə kimi xassələrinin sistematik öyrənilməsi.

Proteoqlikan — Heyvan hüceyrələrinin hüceyrəxarici matrisində rast gəlinən, kiçik özək proteinə bağlanmış bir çox karbohidrat zəncirindən ibarət böyük molekul. Bir proteoqlikanın 95%-ə qədəri karbohidratdan ibarət ola bilər.

Proton — Atomun nüvəsində rast gəlinən, kütləsi, təxminən 1.7×10-24 q olan bir müsbət elektrik yükünə malik atomaltı zərrəcik.

Proton nasosu — Proses zamanı membran potensialı yaradaraq, hidrogen ionlarını konsentrasiya qradientinə qarşı hüceyrədən xaricə çıxarmaq üçün ATP istifadə edən hüceyrə membranındakı aktiv nəqliyyat proteini.

Proton-hərəkətverici qüvvə — Kemiosmos zamanı hidrogen ionlarının (H+) bioloji membrandan nasoslanması ilə yaradılan, proton elektrokimyəvi qradienti şəklində saxlanılan potensial enerji.

Proto-onkogen — Onkogen olma potensialına malik normal hüceyrə geni.

Provirus – Ev hüceyrəsinin genomuna daimi olaraq yerləşdirilmiş virus genomu.

Psevdopod — Amöbvari hüceyrələrin hərəkət və qidalanma üçün istifadə olunan çıxıntısı.

Punnet cədvəli — İrsiyyətin öyrənilməsində istifadə olunan, genotipi bilinən fərdlərin çarpazlanmasında təsadüfi mayalanmadan əldə olunan balaların genotip nəticələrini təxmin etmək üçün istifadə edilən diaqram.

Purin – Altıbucaqlı halqanın beşbucaqlı halqaya birləşməsi ilə xarakterizə olunan, nukleotidlərdə təsadüf olunan iki növ azotlu əsasdan biri. Adenin (A) və quanin (G) purindirlər.

Qabıq — (1) Eukariot hüceyrədəki plazma membranının tam altında yerləşən, çoxlu mikrofilamentlərin varlığından dolayı daxili bölgələrə nisbətən daha çox gel kimi qatılığa malik xarici sitoplazma bölgəsi. (2) Bitkilərin kökündə və ya gövdəsində olan, ötürücü toxuma və örtük toxuması arasında yerləşən əsas toxuma.

Qamçı — Hərəkət üçün ixtisaslaşmış uzun hüceyrə çıxıntısı. Hərəkətli kirpikciklər kimi eukariot qamçı da plazma membranının uzantısı ilə əhatələnmiş doqquz xarici qoşa mikroborucuq və iki daxili tək mikroborucuğa ("9 + 2" düzülüşü) sahib nüvəyə malikdir. Prokariot qamçının strukturu fərqlidir.

Qapılı kanal — Müəyyən qıcığa cavab olaraq açılan və ya bağlanan transmembran protein kanalı.

Qatılıq qradiyenti — Kimyəvi maddənin qatılığının artdığı və ya azaldığı bölgə.

Qəbul — Hüceyrələrarası xəbərləşmədə siqnalötürmə yolunun ilk mərhələsi; burada siqnalötürmə molekulu hüceyrənin üzərində və ya daxilində yerləşən reseptor molekulu tərəfindən tanınır.

Qələvi\Əsas – Məhlulun hidrogen ion qatılığını azaldan maddə.

Qəlib zəncir – Bir RNA transkriptindəki nükleotid ardıcıllığını komplementar əsas cütləşməsi ilə düzmək üçün naxış və ya qəlib təmin edən DNA zənciri.

Qeyri-cinsi çoxalma — Qamet birləşməsi (mayalanma) olmadan, tək valideyndən bala əmələ gəlməsi. Əksər hallarda, balalar valideynlərlə eyni genetik tərkibə malik olurlar.

Qeyri-müəyyən böyümə — Orqanizmin yaşadığı müddətcə böyüməyə davam etdiyi, bitkilərə xas böyümə tipi.

Qeyri-polyar kovalent rabitə — Elektronların eyni elektromənfilikli iki atom arasında bərabər paylandığı kovalent rabitə tipi.

Qeyri-rəqabətcil inhibitor — Aktiv mərkəzdən uzaq bir bölgəyə bağlanaraq, enzimin formasını aktiv mərkəzin substratı məhsula çevirməsini çətinləşdirəcək şəkildə dəyişərək enzimin fəallığını azaldan maddə.

Qida vakuolu — Mikroorqanizmlərin və ya hüceyrə tərəfindən qida olaraq istifadə ediləcək hissəciklərin faqositozu nəticəsində əmələ gələn membranlı kisə.

Qlikogen — Heyvanların qaraciyərində və əzələlərində mövcud olan, geniş budaqlanmış, qlükoz ehtiyatı saxlayan polisaxarid; nişastanın heyvan ekvivalenti.

Qlikolipid — Bir və ya daha çox kovalent rabitə ilə bağlanmış karbohidrata malik lipid.

Qlikoprotein — Bir və ya daha çox kovalent rabitə ilə bağlanmış karbohidrata malik protein.

Qlikozid rabitəsi — Dehidrasiya reaksiyası ilə iki monosaxarid arasında yaranan kovalent rabitə.

Qliseraldehid 3-fosfat (G3P) — Calvin dövrəsinin birbaşa məhsulu olan üçkarbonlu karbohidrat; həmçinin, qlikolizdə ara maddə rolu oynayır.

Qoruyucu hüceyrə — Stoma ağızcıqlarını əhatələyən və ağızcığım açılıb-bağlanmasını tənzimləyən iki hüceyrə.

Qovuqcuq — Eukariot hüceyrə sitoplazmasında yerləşən membranlı kisəcik.

Qranum — Xloroplastda olan membranla əhatələnmiş tilakoidlər yığını. Qranumlar fotosintezin işıq reaksiyalarında iştirak edirlər.

Radioaktiv izotop — Nüvəsi spontan şəkildə parçalanaraq aşkar edilə bilən zərrəciklər və enerji yayan qeyri-stabil izotop (kimyəvi elementin atom forması)

Radiometrik tarixləmə — Radioaktiv izotopların yarımlanma müddətinə əsaslanaraq, daş və fosillərin mütləq yaşını təyin etmə metodu.

Ras geni — Plazma membranındakı böyümə faktoru reseptorundan silsilə protein kinazlara böyümə siqnalı ötürən, nəticədə, hüceyrə dövrəsinin stimullaşdırılmasına gətirib çıxaran bir G proteini olan Ras protenini kodlayan gen.

Reaksiya-mərkəzi kompleksi — Xüsusi xlorofil a molekulu cütü və birincili elektron qəbuledicisi ilə əlaqədə olan protein kompleksi. Bu kompleks fotosistemin mərkəzində yerləşərək, fotosintezin işıq reaksiyalarını tətikləyir. İşıq enerjisi tərəfindən həyəcanlandırılan xlorofil cütü birincili elektron qəbuledicisinə elektron ötürür və qəbuledici bu elektronu elektron daşıma zəncirinə yönləndirir.

Reaktiv — Kimyəvi reaksiyanın başlanğıc maddəsi.

Redoks reaksiyası — Bir reaktivdən digərinə bir, ya da daha çox elektronun tam və ya qismi köçürülməsini ehtiva edən kimyəvi reaksiya; reduksiya-oksidləşmə reaksiyasının qısaltması.

Reduksiya — Redoks reaksiyasında iştirak edən maddəyə bütöv və ya qismi elektron əlavəsi.

Reduksiyaedici — Redoks reaksiyasında elektron donoru.

Rekombinant DNA molekulu — Müxtəlif mənbələrdən alınmış seqmentlərlə in vitro şəkildə hazırlanmış DNA molekulu.

Rekombinant tip (rekombinant) — Safqan P nəsli valideynlərdən fərqli fenotipə sahib bala; həmçinin, fenotipinin özünə istinadən də istifadə edilir.

Rekombinant xromosom — İki valideyndən gələn DNA-ların krossinqover sayəsində birləşərək əmələ gətirdikləri xromosom.

Rentgen kristalloqrafiyası — Molekulların üçölçülü strukturunu öyrənmək üçün istifadə olunan metod. Kristallaşmış molekuldakı atomların ayrı-ayrılıqda Rentgen şüalarını difraksiya etməsinə əsaslanır.

Replikasiya başlanğıcı — DNA molekulunun replikasiyasının başlandığı, spesifik nukleotid ardıcıllığından ibarət yer.

Replikasiya başlanğıcı — Spesifik nukleotid ardıcıllığından ibarət olan, DNA molekulunun replikasiya olunmağa başlandığı hissə.

Replikasiya çəngəli — Replikasiya qabarcığının hər iki ucunda valideyn DNA zəncirlərinin açılıb, yenilərinin sintez edildiyi Y şəkilli bölgə.

Repressor — Gen transkripsiyasını əngəlləyən protein. Prokariotlarda repressorlar DNA-ya promotorda və ya onun yaxınlığında bağlanır. Eukariotlarda repressorlar enhanserlərdəki kontrol elementlərinə, aktivləşdiricilərə və ya aktivləşdiricilərin DNA-ya bağlanmasının qarşısını alacaq şəkildə digər proteinlərə bağlana bilər.

Rəqabətcil inhibitor – Strukturca substratı təqlid edən və onun yerinə enzimin aktiv mərkəzinə daxil olduqda enzimin fəallığını azaldan maddə.

Reseptor Tirozin Kinaz (RTK) — Plazma membranında yerləşən, sitoplazma (hüceyrədaxili) hissəsi ATP-dən başqa bir proteinin tirozininə fosfat qrupu transferini katalizləyən reseptor. Reseptor tirozin kinazlar, adətən, siqnal molekullarının bağlanmasına reaksiya olaraq dimer əmələ gətirir və sonra dimerin digər reseptorunun sitoplazma hissəsində tirozin fosforlayır.

Resessiv allel — Fenotipik təsirləri heteroziqot fərddə müşahidə olunmayan allel.

Restriksiya bölgəsi – Restriksiya enzimi tərəfindən tanınan və kəsilən DNA zənciri üzərindəki spesifik ardıcıllıq.

Restriksiya enzimi — Bakteriyaya yad DNA molekullarını (faq genomlar kimi) tanıyan və kəsən endonukleaz (enzim tipi). Enzim spesifik nukleotid ardıcıllıqlarını kəsir (restriksiya yerləri)

Restriksiya enzimi – Faq genomları kimi bakteriyaya yad DNA molekullarını tanıyan və kəsən endonukleaza (enzim növü). Enzim spesifik nukleotid ardıcıllıqlarını (restriksiya bölgələrini) kəsir.

Restriksiya parçası – DNA-nın restriksiya enzimi tərəfindən doğranması ilə əmələ gələn DNA parçası.

Retrovirus – RNA-sını DNA-ya transkripsiya edən, daha sonra DNA-nı hüceyrə xromosomuna daxil edərək çoxalan RNA virusu; xərçəngə səbəb olan virusların əhəmiyyətli bir sinfi.

Ribonuklein turşusu (RNA) — Riboz şəkəri və azot əsasları adenin (A), sitozin (C), quanin (G), urasil (U) olan nukleotid monomerlərdən qurulmuş polinukleotiddən ibarət nuklein turşusu növü; adətən tək zəncirlidir; protein sintezində, gen tənzimlənməsində iştirak edir və bəzi virusların genomu rolunu oynayır.

Ribosom — Sitoplazmada protein sintez edən, rRNA və protein molekullarından ibarət kompleks. Böyük və kiçik iki parçadan ibarətdir. Eukariot hüceyrələrdə parçalar nüvəcikdə yığılır. Həmçinin bax: nüvəcik.

Ribosomal RNA (rRNA) — Proteinlərlə birlikdə ribosomları meydana gətirən RNA molekulları; ən geniş yayılmış RNA növü.

Riboz — RNA nukleotidlərinin şəkər komponenti.

Ribozim — RNA splaysinq zamanı özünün kəsilib çıxarılmasını katalizləyən intronlar kimi, enzim rolu oynayan RNA molekulu.

RNA emalı — İntronların kəsilib atılması, ekzonların birləşdirilməsi, eləcə də 5 ′ və 3 ′ uclarının dəyişdirilməsini ehtiva edən RNT ilkin transkriptlərinin modifikasiyası.

RNA müdaxiləsi (RNAi) – Spesifik genlərin ekspressiyasını susdurmaq üçün mexanizm. RNAi-də müəyyən bir genin ardıcıllığı ilə uyğun gələ cüt zəncirli RNA molekulları ya translyasiyanı bloklayan, ya da genin məlumat RNA-sının pozulmasını tətikləyən siRNA-lara emal olunur. Bu proses təbii şəraitdə, bəzi hüceyrələrdə baş vediyi kimi, laboratoriya təcrübələrində də həyata keçirilə bilər.

RNA polimeraz – DNA qəlib zəncirindəki nukleotidlərin komplementar bağlanmasına əsaslanaraq, transkripsiya zamanı ribonukleotidləri böyüməkdə olan RNA zəncirinə əlavə edən enzim.

RNA splaysinq — Eukaryotik ilkin RNA transkriptinin sintezindən sonra, transkriptin mRNA-ya daxil olmayacaq hissələrinin (intronların) çıxarılması və qalan hissələrin (ekzonlar) birləşdirilməsi.

Rubisko – Normal hallarda Calvin dövrəsinin ilk mərhələsini (CO2-nin RuBP-a əlavə edilməsi) kataliz edən enzim olan Ribuloz bifosfat (RuBP) karboksilaz-oksigenaz. Artıq O2 mövcud olduqda və ya CO2 səviyyəsi aşağı ikən, rubisko oksigenə bağlanaraq fototənəffüsə səbəb ola bilər.

S fazası — Hüceyrə dövrəsinin sintez fazası; interfazanın DNA replikasiyası baş verən hissəsi.

Safqan — Bir neçə nəsil boyunca öz-özünə tozlanma ilə eyni çeşid bala əmələ gətirən orqanizmlər.

Saplaq – Yarpağı buğum bölgəsindən gövdəyə bağlayan sap.

Şəcərə — İrsi xarakterlərin nəsillər boyu valideynlərdə və balalarda üzə çıxmasını şərti işarələrlə göstərən ailə ağacı diaqramı.

Seçici keçiricilik — Bioloji membranların maddələrin onların içindən keçməsini tənzimləməyə imkan verən xassəsi.

Səhv məna mutasiyası — Fərqli amin turşusu kodlayan bir kodonla nəticələnən nükleotid cütlü əvəzləyici mutasiyası.

Sellüloz — Bitki hüceyrə divarlarının b qlikozid rabitəsi ilə birləşən qlükoz monomerlərindən ibarət sruktur polisaxaridi.

Sentriol — Heyvan hüceyrəsinin sentrosomunda yerləşən, "9 + 0" şəklində düzülmüş mikroborucuq üçlüyü silindirindən ibarət struktur. Hər sentrosom bir cüt sentriola malikdir.

Sentromer — Duplikasiya olunmuş xromosomda, bacı xromatidin digər bacı xromatidə ən sıx bağlandığı bölgə; bu bağ sentromer DNA-sına bağlanan proteinlərdən ibarətdir. Başqa proteinlər həmin bölgədə xromatini sıxlaşdırır və nəticədə, bölgə duplikasiya olunmuş xromosomun incə “beli” kimi görünür. (Duplikasiya olunmamış xromosomun bağlanmış proteinlər sayəsində təyin edilə bilən tək bir sentromeri var.)

Sentrosom — Heyvan hüceyrələrinin sitoplazmasında mövcud olan, mikroborucuq təşkili mərkəzi kimi fəaliyyət göstərən və hüceyrə bölünməsi zamanı əhəmiyyətli rol oynayan struktur. Bir sentrosomun iki sentriolu var.

Səpələnmiş element — Həyat üçün əvəzolunmaz olan, lakin çox kiçik miqdarda tələb olunan element.

Sərbəst enerji — Bioloji sistemin enerjisinin temperatur və təzyiq sistem boyunca eyni olduqda iş görə bilən hissəsi. Sistemin sərbəst enerjisindəki dəyişiklik (∆G), ∆G = ∆H — T∆S tənliyi ilə hesablanır. ∆H entalpiyanın (bioloji sistemlərdəki toplam enerjiyə bərabərdir) dəyişməsini, T mütləq temperaturu, ∆S isə entropiyada baş verən dəyişikliyi ifadə edir.

Sərbəst paylanma qanunu – Mendel-in ikinci qanunu; bu qanuna görə hər bir allel cütü qamet formalaşması zamanı bir-birindən sərbəst şəkildə ayrılır və ya paylanır; genləri fərqli homoloq xromosom cütlərində yerləşən və ya fərqli xromosomlarda olan genlər kimi davranacaq qədər bir-birindən uzaqda yerləşən xarakterlər üçün doğrudur.

Səssiz mutasiya — Fenotip üzərində müşahidə oluna bilən təsiri olmayan nükleotid cütü əvəzlənməsi; məsələn, bir gen daxilində eyni amin turşunu kodlayan başqa bir kodonla nəticələnən mutasiya.

Səthi gərilmə\\ — Mayenin səthini gərməyin və ya qırmağın çətinlik ölçüsü. Səth molekulları arasındakı hidrogen rabitəsinə görə su yüksək səthi gərilməyə\ malikdir.

Siklin — Qatılığı dövri şəkildə dəyişən və hüceyrə dövrəsinin tənzimlənməsində mühim rol oynayan hüceyrəvi protein.

Siklindən-asılı kinaz (Cdk) — Yalnız müəyyən bir siklinə bağlandıqda aktivləşən protein kinaz.

Silinmə — (1) Xromosomun qırılma nəticəsində bir parçasını itirməsindən əmələ gələn çatışmazlıq. (2) Mutasiya nəticəsində genin bir və ya bir neçə nukleotid cütünü itirməsi.

Silinmə — Xromosomun qırılma nəticəsində bir parçasını itirməsi.

Sinaps — Duplikasiya olunmuş xromosomun meyozun profaza I mərhələsində öz homoloqu ilə cütləşməsi və ona fiziki olaraq bağlanması.

Sinaptonemal kompleks — Proteinlərdən təşkil olunmuş, zəncirbəndə bənzəyən struktur. Meyozun profaza I mərhələsində xromosomu boydan-boya öz homoloquna bağlayır.

Siqnal peptid — Eukaryotik hüceyrədə endoplazmik şəbəkə və ya digər orqanellərə getməsi hədəflənən bir polipeptidin aparıcı (amino) ucunda, ya da onun yaxınlığında yerləşən, təqribən, 20 aminturşudan ibarət ardıcıllıq.

Siqnal tanıma parçacığı (SRP) — Ribosomadan çıxan siqnal peptidini tanıyan və endoplazmatik şəbəkədəki (ER) reseptor proteinə bağlanaraq ribosomun ER-ə yönlənməsinə kömək edən protein-RNA kompleksi.

Siqnalötürmə — Mexaniki, kimyəvi və ya elektromaqnit qıcığın spesifik hüceyrə cavabına bağlanması.

Siqnalötürmə yolu — Mexaniki, kimyəvi və ya elektrik qıcığını özünəməxsus hüceyrə reaksiyası ilə bağlayan mərhələlər ardıcıllığı.

Sistem biologiyası — Sistem hissələri arasındakı qarşılıqlı əlaqələrə əsaslanaraq, bütöv bioloji sistemlərin dinamik davranışını modelləşdirməyi hədəfləyən biologiyada bir yanaşma.

Sistik fibroz — Xlorid kanalı proteini üçün resessiv olan allelin səbəb olduğu genetik insan xəstəliyi; infeksiyalara qarşı həssaslıqla nəticələnən həddindən artıq selik ifrazı ilə xarakterizə olunur; müalicə edilmədikdə ölümcüldür.

Sitokinez — Sitoplazmanın mitoz, meyoz I və ya meyoz II-dən dərhal sonra bölünərək iki ayrı bala hüceyrə yaratması.

Sitoplazma — Plazma membranı ilə əhatə olunan hüceyrə möhtəviyyatı; bu bölgə eukariot hüceyrələrdə nüvəni ehtiva etmir.

Sitoplazma axını – Sitoplazmanın hüceyrə daxilində materialların paylanmasını sürətləndirən, aktin və miyozin liflərinin qarşılıqlı əlaqəsini ehtiva edən dövri axını.

Sitoplazma determinantı — Yumurtanın içinə yerləşdirildiyində genlərin ekspressiyasını tənzimləməklə erkən inkişaf yoluna təsir edən və beləliklə, hüceyrənin inkişaf istiqamətini müəyyənləşdirən protein və ya RNA kimi təməl maddə.

Sitoskelet — Sitoplazmada boydan boya uzanan və müxtəlif mexaniki, nəqliyyat və siqnal funksiyalarını yerinə yetirən mikroborucuq, mikrofilament və ara filamentlər şəbəkəsi.

Sitoxrom — Eukariot hüceyrələrdə mitoxondri və xloroplastlarındakı elektron daşıma zəncirinin, prokariotlarda isə plazma membranının bir hissəsi olan dəmir tərkibli protein.

Sitozol — Sitoplazmanın yarımmaye hissəsi.

Sıxlıqdan-asılı inhibisiya — Normal heyvan hüceyrələrində müşahidə olunan, bir-birlərinə təmas etdikdə bölünməni dayandırmalarına səbəb olan fenomen.

Skanedici elektron mikroskop (SEM) — Metal atomları ilə örtülmüş nümunənin səthini skan etmək, topoqrafiyasının detallarını öyrənmək üçün elektron şüasından istifadə edən mikroskop.

Sklereid – Fındıq qabığı\ və toxum qabığında\ rast gəlinən qısa, nizamsız sklerenxima hüceyrəsi. Sklereidlər bəzi bitkilərin parenximası boyu\\ səpələnmişdir.

Sklerenxima hüceyrəsi – Adətən, protoplastı olmayan və yetkinlik dövründə liqnin ilə möhkəmləndirilmiş qalın, ikincili divarlara malik olan qatı, dəstəkləyici bitki hüceyrəsi tipi.

Somatik hüceyrə — Çoxhüceyrəli orqanizmlərdə sperma, yumurta və onların prekursorları istisna olmaqla, digər bütün hüceyrələr.

Spektrofotometr — Piqment məhlulunun udduğu və ötürdüyü işığın fərqli dalğa uzunluqlarının nisbətlərini ölçən cihaz.

Splaysosom — RNA intronunun ucları ilə qarşılıqlı əlaqə quraraq, intronu kəsib uzaqlaşdıran və iki yanaşı ekzonu birləşdirən RNA-ya birləşən proteinlərdən və RNA molekullarından ibarət böyük kompleks.

Stela – Gövdənin və ya kökün ötürücü toxuması.

Steroid — Müxtəlif kimyəvi qruplarla əlaqə qurmuş dörd birləşmiş halqadan ibarət, karbon skeleti ilə xarakterizə olunan lipid tipi.

Stoma — Yarpaq və gövdələrin epidermisində yerləşən, ətraf mühit və bitki arasında qaz mübadiləsinə imkan verən, qoruyucu hüceyrələr tərəfindən əhatə olunan mikroskopik dəlik.

Stroma — Xloroplast daxilindəki tilokoid membranını əhatə edən, tərkibində ribosom və DNA olan qatı maye; karbon qazı və sudan üzvi molekulların sintezində iştirak edir.

Struktur izomeri — Eyni molekulyar formula malik olan, lakin atomlarının kovalent düzülüşlərinə görə fərqlənən iki və ya daha çox birləşmədən biri.

Substrat – Enzimin üzrində işlədiyi reaktiv.

Substrat səviyyəsində fosforlaşma – Katabolizm zamanı, bir ara substratdan bir fosfat qrupunun ADP-yə birbaşa köçürülməsi ilə enzim-katalizli ATP əmələ gəlməsi.

Süd turşusu fermentasiyası – Qlikolizin arınca piruvatın laktata reduksiyası olunması və karbon dioksid ayrılmadan NAD+-un bərpa olunması.

Sulu məhlul – Həlledicisi su olan məhlul.

Tam dominantlıq — Heteroziqot və dominant homoziqot fenotipləri arasında fərqin olmadığı hal.

TATA qutusu — Eukaryotik promotorlarda bir DNA ardıcıllığı; transkripsiya başlama kompleksinin formalaşmasında həlledici rol oynayır.

Tay-Sachs xəstəliyi — Funksiyası pozulmuş enzim üçün resessiv olan allelin səbəb olduğu və beyində müəyyən lipidlərin yığılması ilə nəticələnən genetik insan xəstəliyi. Tutma, korluq, hərəki və zehni qabiliyyətlərdə pozğunluq, adətən, doğuşdan bir neçə ay sonra özünü biruzə verir və bir neçə il ərzində ölümlə nəticələnir.

Təbii seçmə — Müəyyən irsi əlamətlərə sahib olduğuna görə, digər fərdlərə nisbətən daha yüksək sağqalma və çoxalma potensialına malik fərdlərin seçildiyi proses.

Təcrübə — Adətən idarə olunan şərtlər altında həyata keçirilən, sistemdəki bir faktoru manipulyasiya edərək, bunun təsirlərini öyrənmək məqsədi ilə aparılan elmi sınaq.

Tədqiqat — Adətən, spesifik bir mövzuya fokuslanan bilik və izahat axtarışı.

Təkamül — Dəyişərək törəmə; canlı növlərinin bu günkülərdən fərqli olan əcdadların xələfləri olması ideyası; həmçinin, daha dar mənada, populyasiyanın genetik tərkibinin nəsildən-nəslə dəyişilməsi kimi tərif olunur.

Təkqat rabitə — Tək kovalent rabitə; iki atomun bir cüt valent elektrona şərik olması.

Tək-zəncir bağlanma proteini — DNA replikasiyası zamanı açılmış DNA zəncirlərinə bağlanaraq onları sabitləyən, bir-birindən aralı saxlayan və onları komplementar zəncirlərin sintezi üçün qəlib kimi istifadə edən protein.

Telofaza — Mitozun beşinci və sonuncu mərhələsi; bu mərhələdə bala hüceyrə nüvəsi yaranır və əksər hallarda, sitokinez başlayır.

Telomer — Eukaryotik xromosomda, DNA molekulunun sonunda ardıcıl təkrarlanan DNA. Telomerlər orqanizmin genlərini bir-birini izləyən replikasiya mərhələləri zamanı aşınmadan qoruyur. Həmçinin bax: təkrarlanan DNA.

Temperatur — Bir cismin atom və molekullarının orta kinetik enerjisinin (istilik enerjisi) dərəcə ilə ölçüsü.

Tənzimləyici gen — Başqa bir genin və ya gen qrupunun transkripsiyasına nəzarət edən repressor kimi proteini kodlayan gen.

Təpə tumurcuğu – Bitki gövdəsinin ucunda yerləşən tumurcuq; həmçinin, terminal tumurcuq da adlandırılır.

Termal enerji — Atom və molekulların təsadüfi hərəkəti ilə bağlı olan kinetik enerji; enerjinin ən təsadüfi forması. Həmçinin, bax: istilik.

Terminator — Bakteriyada, bir genin ucunu işarələyən, yeni yaradılan RNA molekulunu sərbəst buraxmaq və DNA-dan ayrılmaq üçün RNA polimeraza siqnal verən DNA-dakı nükleotid ardıcıllığı.

Termodinamika — Maddələrdə baş verən enerji çevrilmələrini öyrənən elm sahəsi. Həmçinin bax: termodinamikanın birinci qanunu və termodinamikanın ikinci qanunu.

Termodinamikanın birinci qanunu — Enerjinin saxlanması prinsipi: Enerji ötürülə ya da çevrilə bilər, lakin yaradıla və ya məhv edilə bilməz.

Termodinamikanın ikinci qanununu — Hər bir enerji transferi və çevrilməsinin kainatın etropiyasını artırdığını irəli sürən prinsip. İstifadəyə yararlı enerji formalarının ən azı müəyyən hissəsi istiliyə çevrilir.

Texnologiya — Elmi biliyin müəyyən bir məqsəd üçün tətbiqi. Çox vaxt sənaye və ya ticarəti, amma eyni zamanda, təməl elmi araşdırmaları da əhatə edir.

Tilakoid — Xloroplast daxilində yastılaşmış, membranlı qovuqcuq. Tilakoidlər, adətən, bir-birinə bağlı olan qran adlı yığınlar halında mövcud olurlar; onların membranlarında işıq enerjisini kimyəvi enerjiyə çevirmək üçün istifadə olunan molekulyar "maşın" vardır.

Tonusluq — Hüceyrəni əhatə edən məhlulun həmin hüceyrənin su qazanmasına və ya itirməsinə səbəb olma qabiliyyəti.

Topa örtüyü hüceyrəsi — C4 bitkilərində, yarpaq damarları ətrafında sıx örtük şəklində yerləşən fotosintetik hüceyrə tipi.

Toplama qaydası — İki və ya daha çox qarşılıqlı ekskluziv\bir-birini istisna edən hadisənin baş vermə ehtimalının onların fərdi ehtimallarının cəminə bərabər olduğunu açıqlayan ehtimal qaydası.

Topoizomeraz — Replikasiya zamanı DNA zəncirlərini qırmaq, döndərmək və yenidən birləşdirməklə gərginliyin aradan qaldırılmasına kömək edən enzim.

Toxuma — Ortaq struktur və/və ya funksiyası olan, bir-biri ilə inteqrasiya olunmuş hüceyrə qrupu.

Toxuma sistemi – Bitkinin orqanlarını bir-biri ilə əlaqələndirən, funksional bir vahid halında təşkilatlanmış bir və ya bir neçə toxuma.

Trans yağ — Bir və ya daha çox trans qoşa rabitəsi olan, yağların hidrogenləşdirilməsi zamanı süni şəkildə əmələ gələn doymamış yağ.

Transformasiya — (1) Kulturadakı hüceyrənin xərçəng hüceyrələri kimi sonsuz bölünmə qabiliyyəti qazanması. (2) Xarici DNA-nın hüceyrə DNA-sına daxil edilməsi nəticəsində genotipin və fenotipin dəyişməsi. Xarici DNA başqa bir növün mənsubuna aid olduqda, transformasiya üfüqi gen transferi ilə nəticələnir.

Transkripsiya — DNA qəlibi əsasında RNA sintezi.

Transkripsiya başlama kompleksi — Bir promotora bağlı transkripsiya faktorlarının və RNA polimerazın tamamlanmış bütünü.

Transkripsiya faktoru – DNA-ya bağlanaraq müəyyən genlərin transkripsiyasına təsir göstərən tənzim proteini.

Transkripsiya vahidi – RNA molekuluna transkripsiya olunan DNA bölgəsi.

Translokasiya — (1) Xromosom parçasının qeyri-homoloq xromosoma birləşməsi nəticəsində xromosom strukturunda meydana gələn pozğunluq. (2) Protein sintezində uzanma\ dövrəsinin üçüncü mərhələsi; bu mərhələdə böyüyən polipeptidi daşıyan RNA A məntəqəsindən P məntəqəsinə hərəkət edir. (3) Üzvi qida maddələrinin borulu bitkilərin floemalarında daşınması.

Translyasiya — mRNA molekulunda kodlaşdırılmış genetik informasiya əsasında polipeptid sintezi. Burada, nukleotid dilindən aminturşu dilinə tərcümə baş verir.

Transmissiya elektron mikroskop (TEM) — Metal atomlarla bələnmiş çox nazik təbəqədən elektron şüası keçirərək hüceyrələrin daxili quruluşunu öyrənmək üçün istifadə edilən mikroskop.

Traxeid – Demək olar ki, bütün borulu bitkilərin ksilemasında rast gəlinən uzun, konusşəkilli sudaşıyan hüceyrə. Funksional traxeidlər artıq mövcud deyillər.

Triasilqliserin — Bir qliserin molekuluna bağlanmış üç yağ turşusundan ibarət lipid; həmçinin, yağ və ya triqliserid də adlandırılır.

Trisomik\ — Müəyyən xromosomun iki yox, üç surətinə malik olan diploid hüceyrələrə istinadən istifadə edilir.

Trixom – Bitki zoğunda yüksək dərəcədə ixtisaslaşmış, adətən, saçabənzər uzantı olan epidermal hüceyrə.

Tumor supressor (TS) geni — Protein məhsulu hüceyrələrin bölünməsinə mane olan, beləliklə, xərçəngə töhvə verən nəzarətsiz hüceyrə böyüməsinin qarşısını alan gen.

Turqid — Bitki hüceyrələrində olduğu kimi şişmə və ya şişkinlik (hüceyrə divarı ətrafındakılardan daha aşağı su potensialına sahib olduqda, suyun daxil olması nəticəsində şişir.)

Turşu — Məhlulun hidrogen ionu qatılığını artıran maddə.

Üçlü kod – Üç nukleotid uzunluğundkı söz sıralarının bir polipeptid zənciri üçün bir aminturşu ardıcıllığını təyin etdiyi genetik informasiya sistemi.

Üçüncülü struktur — Hidrofobik qarşılıqlı əlaqə, ion rabitəsi, hidrogen rabitəsi və disulfid körpü daxil olmaqla, aminturşu yan zəncirlərinin qarşılıqlı əlaqələrindəndən qaynaqlanan protein molekulunun ümumi forması.

Udma spektri — Piqmentin fərqli dalğa uzunluqlarındakı işığı udma qabiliyyətinin aralığı; həmçinin, bu aralığı göstərən qrafik.

Üzvi kimya — Karbon birləşmələrini (üzvi birləşmələr) öyrənən elm.

Vakuol — Müxtəlif hüceyrələrdəki spesifik funksiyası fərqli olan membranla əhatə olunmuş qovuqcuq.

Valent elektron – Ən kənar elektron təbəqəsində yerləşən elektron.

Valent təbəqə — Atomun kimyəvi reaksiyalarda iştirak edən valent elektronlarını ehtiva edən ən kənar enerji təbəqəsi.

Valentlik – Verilən atomun rabitəyə girmə qabiliyyəti; atomun əmələ gətirə biləcəyi kovalent rabitələrin sayı; adətən, ən kənar (valent) təbəqədəki cütləşməmiş elektronların sayına bərabərdir.

Van der Waals qüvvələri — Keçici lokal qismən yüklənmə nəticəsində yaranan, molekullar və ya molekulların hissələri arasındakı zəif cazibələr.

Virulent faq – Yalnız litik dövrə ilə çoxalan faq.

Virus — Əsasən, protein köynəklə (kapsid), bəzilərində isə membran örtüklə əhatə olunmuş, DNA və ya RNA-dan ibarət genoma sahib, hüceyrədən xaricdə çoxala bilməyən yoluxucu zərrəcik.

Virus örtüyü — Ev hüceyrəsinin membranlarından yaradılmış, virus genomunu əhatə edən kapsidi örtən membran.

Vurma qaydası — İki və ya daha çox müstəqil hadisənin bir yerdə baş vermə ehtimalı onların ayrı-ayrılıqda baş vermə ehtimallarının hasilinə bərabər olduğunu açıqlayan ehtimal qaydası.

Xarakter — Müşahidə oluna bilən, fərddən fərdə dəyişə bilən irsi xassə.

Xəritə vahidi — Genlər arasındakı məsafənin ölçü vahidi. Bir xəritə vahidi 1% rekombinasiya tezliyinə bərabərdir.

Xəta təmir mexanizmi — Yanlış cütləşmiş nukleotidləri çıxarmaq və dəyişdirmək üçün spesifik enzimləri istifadə edən hüceyrəvi proses.

Xətti elektron axımı — Fotosintezin işıq reaksiyaları zamanı baş verən, hər iki fotosistemi (I və II) ehtiva edən və ATP, NADPH, eləcə də O2 istehsal edən elektron axımı marşrutu. Xalis elektron axımı H2O-dan NADP+-a doğrudur.

Xitin — Bir çox göbələyin hüceyrə divarında və bütün buğumayaqlıların xarici skeletində təsadüf olunan, amin şəkər monomerlərindən ibarət bir struktur polisaxaridi.

Xlorofil — Bitki və yosun xloroplastlarının daxili membranlarında və bəzi prokariotların membranlarında yerləşən yaşıl piqment. Xlorofil a günəş enerjisini kimyəvi enerjiyə çevirən işıq reaksiyalarında birbaşa iştirak edir.

Xlorofil a — Günəş enerjisini kimyəvi enerjiyə çevirən işıq reaksiyalarında birbaşa iştirak edən fotosintetik piqment.

Xlorofil b — Xlorofil a-ya enerji transfer edən köməkçi fotosintetik piqment.

Xloroplast — Bitki və fotosintetik ibtidailərdə mövcud olan, günəş işığını udub onun vasitəsilə karbon dioksid və sudan orqanik birləşmələr sintez edən orqanel.

Xolesterin — Heyvanların hüceyrə membranının vacib bir hissəsini meydana gətirən, eləcə də bioloji əhəmiyyətli steroidlərin (məsələn, bir çox hormonun) sintezi üçün sələf molekul rolunu oynayan bir steroid.

Xorion xov biopsiyası (CVC) – Doğumöncəsi diaqnoz metodu; bu metodda ciftin rüşeym hissəsindən kiçik nümunə götürülərək müəyyən genetik və anadangəlmə qüsurların aşkarlanması üçün analiz edilir.

Xoşxassəli şiş – Spesifik genetik və hüceyrəvi dəyişikliklərə uğramış, ancaq yeni bölgələrdə yaşaya bilməyən və adətən şişin mənşəyinə yaxın bölgə ilə məhdudlaşan anormal hüceyrə kütləsi.

Xromatin — Eukariotik xromosomları təşkil edən DNA və proteinlər kompleksi. Hüceyrə bölünməyən zaman, xromatin dağınıq formada, işıq mikroskopu ilə görünməyən çox uzun, nazik lif yığını şəklində mövcud olur.

Xromosom — Bir DNA molekulu və əlaqəli proteinlərdən ibarət hüceyrəvi struktur. (Genom ardıcıllama kimi bəzi kontekstlərdə yalnız DNA mənasında istifadə edilə bilər.) Eukariot hüceyrələrdə, adətən, birdən çox, xətti, nüvədə yerləşən xromosom mövcud olur. Prokariot hüceyrələrdə, adətən, bir ədəd, həlqəvi, membranla əhatə edilməyən nukleoiddə yerləşən xromosom olur. Həmçinin, bax: xromatin

Xüsusi istilik tutumu — 1 q maddənin temperaturunu 1°C dəyişdirmək üçün udulmalı və ya itirilməli olan istilik miqdarı.

Yabanı tip — Təbii populyasiyalarda ən sıx rast gəlinən fenotip; həmçinin, bu fenotipə sahib fərdlərə istinadən də istifadə edilir.

Yağ — Qliserin molekulu ilə üç yağ turşusunun birləşməsindən ibarət lipid; həmçinin, triasilqliserin və ya triqliserid də adlandırırlır.

Yağ turşusu — Uzun karbon zəncirinə sahib karboksil turşusu. Yağ turşuları uzunluğuna, ikiqat rabitələrin sayı və yerinə görə müxtəlifdir; bir qliserin molekulu ilə birləşmiş üç yağ turşusu, həmçinin, triasilqliserin və ya triqliserid də adlanan yağ molekulu əmələ gətirir.

Yan kök – Yerləşmiş kökün perisiklindən əmələ gələn kök.

Yan tumurcuq – Yan zoğ və ya budaq əmələ gətirmə potensialına sahib stryktur.

Yapışqan uc — Qoşa zəncirli restriksiya parçasının tək zəncirli ucu.

Yaranan xassə — Canlı iyerarxiyasının üst mərhələlərinə doğru mürəkkəblik artdıqca hissələrin düzülüşü və qarşılıqlı təsiri nəticəsində yaranan yeni xassələr.

Yarıkonservativ model – Replikasiya olunan ikiqat spiralın valideyn molekuldan alınmış köhnə bir zəncir və yeni yaranan bir zəncir ehtiva etdiyi DNA replikasiya tipi.

Yarılma — (1) Heyvan hüceyrələrində plazma membranının basılması ilə xarakterizə olunan sitokinez prosesi. (2) Embrionun erkən inkişafı zamanı hüceyrələrin çox böyümədən sürətlə bölünməsi; bu proses ziqotdan hüceyrə topası yaradır.

Yarılma şırımı — Heyvan hüceyrəsində yarılmanın ilk əlaməti; köhnə metafaza lövhəsinin yaxınlığında, hüceyrə səthində, hüceyrə boyu uzanan dayaz çuxur.

Yarımlanma müddəti — Bir radioaktiv izotop nümunəsinin 50%-nin parçalanması üçün lazım olan vaxt.

Yarpaq – Borulu bitkilərin əsas fotosintetik orqanı.

Yellənmə — Bir tRNA antikodonunun 5 ′ ucundakı nukleotidin kodonun üçüncü mövqeyində (3' ucu) birdən çox növ əsas ilə hidrogen rabitəsi yarada bilməyinə şərait yaradan əsas cütləşmə qaydalarındakı elastiklik.

Yerləşmə informasiyası — Bir hüceyrənin orqanizmin bədən oxlarına nisbətdə yerini müəyyənləşdirərək heyvan və ya bitki embrion strukturunda naxış əmələ gəlməsini idarə edən molekulyar işarələr. Bu işarələr inkişafı tənzimləyən genlərin cavabına səbəb olur.

Yoldaş hüceyrə — Bir çox plazmodesma ilə bir ələkvari boru elementinə bağlanan, nüvəsi, eləcə də ribozomları bir və ya daha çox bitişik ələkvari boru elementinə xidmət edə bilən bitki hüceyrəsi tipi.

Zəruri element — Orqanizmin sağqalma, böyümə və çoxalması üçün tələb olunan kimyəvi element.

Ziqot — Haploid qametlərin mayalanma zamanı birləşməsindən əmələ gələn diploid hüceyrə; mayalanmış yumurta.

Zoğ sistemi – Bitkinin budaqlar, yarpaqlar və (örtülütoxumlularda) çiçəklərdən ibarət yerüstü hissəsi.