Vaksin

Vaksin (lat. vacca - inək sözündən) - mikroorqanizmlərdən (bakteriya, rikketsiya, virus) və ya onların həyat fəaliyyəti məhsullarından alınıb, insan və heyvanlarda müxtəlif xəstəliklərə qarşı fəal immunitet yaratmaq üçün profilaktika və müalicə məqsədi ilə işlədilən preparat. Vaksini ilk dəfə 1796-cı ildə ingilis həkimi E. Cenner işlətmiş, adamlara onları təbii çiçək xəstəliyindən qorumaq üçün inək vaksini ("vaksin" adı da buradandır) peyvənd etmişdir. Vaksin 4 cür olur: diri vaksin, öldürülmüş vaksin, kimiyəvi vaksin və anatoksin.

Diri vaksin xəstəliktörətmə qabiliyyətini itirmiş, lakin orqanizmdə artıb çoxalaraq immunitet yarada bilən zəifləşdirilmiş mikroorqanizm kulturalarından hazırlanır. Qarayara (1881) və quduzluğa (1885) qarşı ilk diri vaksinləri fransız mikrobioloqu L. Paster almışdır. 1926-cı ildə fransız alimləri A. Kalmett və K. Gerenin təklif etdikləri diri vərəm vaksini (BSJ) vərəm xəstəliyini xeyli azaltmışdır. Sovet alimləri səpgili yatalaq, qrip, brusellyoz, çiçək və sairəyə qarşı virusu yaratmışlar. Bəzi xəstəliklərdə (quduzluq, çiçək, taun, tulyaremiya) vaksini effektli yeganə peyvənd preparatıdır. Diri vaksinlər, adətən, uzunmüddətli immunitet yaradır. Öldürülmüş vaksin fiziki (qızdırmaqla) və ya kimyəvi üsulla (fenol, formalin, aseton və sairə ilə təsir etməklə) öldürülmüş mikroorqanizmlərdən hazırlanır. Öldürülmüş vaksin yalnız diri vaksinləri tapılmamış xəstəliklərin (qarın yatalağı, vaksin\virus\\ paratifi, göyöskürək, vəba, gənə ensefaliti) profilaktikasında istifadə olunur. Qoruma xassələri diri vaksininkinə nisbətə zəif olduğundan, immunitet yaratmaq üçün xəstəyə bir neçə dəfə öldürülmüş vaksin peyvənd olunur. Kimyəvi vaksin bakteriya hüceyrələrindən müxtəlif kimyəvi üsullarla çıxarılan və tərkibində immunitet yarada biləcək əsas komponentlər olan maddədir. Qarın yatalağı V.\ paratifi və rikketsioz xəstəliklərinə qarşı işlədilir. Anatoksin qanda müəyyən toksinin təsirini neytrallaşdıran anticisim əmələ gətirməklə immunitet yaradır. İlk dəfə 1923-cü ildə fransız alimi Q. Ramon almışdır. Difteriya, güzaz, botulizm, qazlı qanqren və stafilokokk infeksiyalarında profilaktika məqsədilə işlədilir. Vaksin bir infeksiya törədicisindən hazırlandıqda monovaksin, iki və ya bir neçə infeksiya törədicisindən hazırlandıqda isə polivaksin adlanır. Polivaksinlər bir neçə infeksion xəstəliyə qarşı immunitet yaradır. Poliomielit vaksini içilir, qrip vaksinin burun boşluğuna damızdırılır və ya püskürdülür; çiçək, qarayara və tulyaremiya vaksini çərtilmiş dəriyə sürtülür, brusellyoz vaksini dəri daxilinə, qarın yatalağı vaksini isə dəri altına vurulur və sairə. Kəskin infeksiiya yayılması təhlükəsi ortaya çıxdıqda profilaktika məqsədi ilə müvafiq vaksinlər işlədilir. SSRİ-də planlı surətdə vaksinasiya tətbiq edilməsi nəticəsində çiçək, skarlatina, qızılca, difteriya, tulyaremiya, malyariya, qarayara və sairə xəstəliklər xeyli azalmışdır. Baytarlıqda vaksin heyvanları yoluxucu xəstəliklərdən qorumaq üçün, adətən, profilaktika məqsədi ilə işlədilir. Hazırlanması və təsnifatı tibdə olduğu kimidir. Peyvənd olunmuş heyvanda həmin xəstəliyə qarşı immunitet yaranır. Baytarlıqda bəzən müalicə vasitəsi kimi tətbiq olunur. Heyvanların vaksinlə peyvənd olunması fransız alimi L. Pasterin adı ilə bağlıdır. O, 1880 ildə ev quşlarının vəba xəstəliyinə qarşı vaksin təklif etmişdir. Quşların və heyvanların vəba xəstəliyini sonralar alimin şərəfinə pasterellyoz adlandırlmışlar. Diri vaksinlərdən \=\

Növbəti məqalə
Vaksinasiya

Vaksinasiya - yoluxucu xəstəliklərin qarşısını almaq və onlara qarşı profilaktka məqsədi ilə aktiv immunitet yaratmaq üçün vaksin işlədilməsi.