DNT

Dezoksiribonuklein turşusu (DNT) - bütün canlı hüceyrələrdə (başlıca olaraq nüvəsində) olan nuklein turşusu. Tərkibinə şəkərlərdən dezoksiriboza, purin əsaslarından isə adenin, quanin, sitozin və timin daxildir. Hər hansı canlı orqanizmin quruluşu, inkişafı və fərdi əlamətləri haqqında genetik informasiyanı mühafizə edib saxlamaqda və nəsildən-nəslə keçirməkdə çox mühüm bioloji rol oynayır. DNT preparatlarını heyvan və birkilərin müxtəlif toxumalarından, eləcə də bakteriyalardan və tərkibində DNT olan viruslardan almaq olar.



DNT fosfat turşusunun qalıqları vasitəsilə müəyyən ardıcıllıqla bir-birinə birləşmiş çoxlu dezoksiribonukleotid monomerindən ibarət biopolimerdir. Müasir mülahizələrə görə DNT molekulu spiralşəkilli qoşa zəncirdən qurulmuşdur. Həmin zəncirlər bir-birinə komplementar əsaslar: adeninlə (A) timin (T) və quaninlə (Q) sitozin (S) hidrogen rabitələri və hidrofob qarşılıqlı təsir qüvvələri ilə birləşmişdir. Komplementar əsaslar arasındakı spesifik hidrogen rabitələri irsi keyfiyyətin saxlanması və gələcək nəslə ötürülməsində prinsipal rol oynayır. Hər hansı DNT zəncirində yüzlərlə azot əsası olur. Tərkibində çoxlu miqdarda fosfat turşusu qalığı olduğu üçün DNT qüvvətli çoxəsaslı turşudur (polianiondur) və o, toxumalarda müxtəlif duzlar şəklindədir. DNT məhlullarını qızdırdıqda, birləşmiş komplementar əsaslar arasındakı rabitə zəifləyir, adətən 80–90°C-də iki polinukleotid zənciri bir-birindən aralanır və DNT bioloji aktivliyini itirir. Molekulunda purin və pirimidin əsaslarının olması ultrabənövşəyi şüaların güclü udulmasına səbəb olur.

DNT sərbəst enerjisi çox olan nukleozidtrifosfatlardan DNT-polimeraza fermentinin təsiri ilə biosintez vasitəsilə əmələ gəlir. Əvvəlcə polimerin kiçik parçaları (hissələri) sintez olunur, sonra onlar DNT-liqaza fermentinin təsiri ilə birləşib, uzun zəncirlər əmələ gətirir. Orqanizmdən kənarda DNT-nin biosintezi dezoksiribonukleozidtrifosfatın hər 4 tipi, müvafiq fermentlər və DNT-matrisa iştirak etməlidir. Bu reaksiyanı ilk dəfə həyata keçirən (1967) Amerika alimi A. Kornberq fermentativ sintez yolu ilə orqanizmdən kənarda bioloji aktiv virus DNT-si almışdır. 1968 ildə X. Korana (ABŞ) DNT struktur geni-- sistrona uyğun gələn polidezoksiribonukleotid sintez etmişdir.

İrsiyyət genləri DNT molekulunun ayrı-ayrı hissələrində nukleotidlərin müəyyən ardıcıllıqda düzülüşündən törəyir və həmin hissələrlər birlikdə bir fərddən digərin keçir. Orqanizmlərin irsi dəyişiklikləri (mutasiyalar) DNT-nin polinukleotid zəncirinin dəyişilməsi ilə, yəni ondan azotlarının çıxarılması və ya onlara daxil olması ilə əlaqədardır. DNT molekullarının quruluşunun aydınlaşdırılması və onların dəyişdirilməsi heyvan, bitki və mikroorqanizmlərdə irsi dəyişikliklər yaratmağa, eləcə də irsi qüsurları aradan qaldırmağa imkan verəcəkdir.

Əd.: Qocayev N. M., Fizika və canlı orqanizm, "Fizika və riyaziyyat tədrisi", 1962, 3-cü buraxılış; Уотсон Дж., Молекулярная биология rена" пер. с англ., М., 1967; Химия и биохимия нуклеиновых кислот, под ред. И. Б. Збарского и С. С. Дебова, Л., 1968; Бернхард С., Структура и функция ферментов, пер. с англ., М., 1971.