Dalamazlar

AME cild 6 dan sinaq meqsedli alinmis hisse

DALAMAZ (Lamium) - dodaqçiçəkiilər fəsiləsindən bitki cinsi. Bir, iki, yaxud çoxillik otlardır; yarpaqları dişli və bütövdür. Çiçəkləri ağ, çəhrayı, yaxud qırmızıdır, yuxarı yarpaq qoltuqlarında yerləşən Ağ dalamaz (Lämium album). yalançı süpürgə çiçək qrupunda toplaşmışdır. Meyvəsi dördtilli fındıqçadan ibarətdir. Avropa, Asiya (tropik qurşaqdan başqa) və Şimali Afrikada 40-50 növü məlumdur. Azərb.-da 5 növü bitir. Ağ D. və gövdəniqucaqlayan D. geniş yayılmış alaqdır. Tərkibində aşı maddəsi, saponin, askorbin turşusu, efir yağı və s. olduğu üçün xalq təbabətində istifadə edilir. Balverəndir.

DALAMAZKİMİLƏR (Labiatae, Lamiaceae) - çiçəkli ikiləpəli bitkilər fəsiləsi. Əsasən, otlar, yarımkollar, kolcuqlar, bəzən kollar və ağaclardır. Gövdələri 4 tillidir; yastı, qabarıq, yaxud əyilmiş olur. Yarpaqlar sadə, suprotivdir (qarşı-qarşıya duran). Çiçəkləri ikicinsiyyətli, 2 qat çiçəkyanlıqlı, əksəriyyəti sünbülşəkilli, süpürgəşəkilli, başcıqlı, yaxud salxımşəkilli çiçək qrupu əmələ gətirən yalançı dəstələrdən ibarətdir. Çiçək qrupu yarpaqlı olur. Kasacığı düz, yaxud ikidodaqlı (əsasən, beşdişli), boruşəkillidən enli qıf, yaxud təkər şəkilliyədək olur. Çiçək tacı D.-in əksəriyyətində ikidodaqlıdır; üst dodaq ikidilimli, düz, əyilmiş, dəbilqəşəkilli (qapaqlı), alt dodaq isə üçdilimli, yastı, əyilmiş və qabarıqdır; 4 (bəzən 2) ədəd erkəkcik çiçək tacma birləşmişdir. Meyvəsi qurudur (bəzən giləmeyvəyəbənzər). Yer kürəsində yayılmış 3500- dən artıq növü (200-dən çox cinsi) məlumdur. Ən çox Aralıq dənizi ölkələrində, Cənub-Qərbi, Mərkəzi və Şərqi Asiyada bitir, Azərb.-da 5 növü vardır, bunlardan ağ dalamaz və gövdəniqucaqlayan dalamaz geniş yayılmışdır. Tərkibində aşı maddəsi, saponin, askorbin turşusu, efir yağı və s. var; xalq təbabətində istifadə edilir. Balverəndir. Ən iri növləri adaçayı, məryəmnoxudu, kəklikotu və s.-dir. Quru, açıq yerlərdə bitir. Nanə, lavanda, dərman rozmarini ən çox işlənəndir; tropik Asiyada bitən paçuli, ətirlər üçün ən yaxşı fiksatorlardan biridir. Bir çox D. ətirli, ədvə və dərman bitkisidir (reyhan, qaraqınıx, sığırquyruğu, adaçayı və s.). Bəzi növləri dekorativdir.