Mikroelementlər

Mikroelementlər — orqanizmdə az miqdarda (adətən 0,001% və daha az) təsadüf edilən kimyəvi elementlər. "Mikroelement" termini torpağın, süxurların, mineralların, suyun tərkibində olan bəzi kimyəvi elementləri göstərmək üçün də işlədilir. Canlı orqanizmlərdə bəzi mikroelementlərin olduğu hələ 19 əsrdə müəyyən edilmişdi. V. İ. Vernadskiyə görə mikroelement orqanizmin təsadüfi komponenti deyildir, onlar biosferdə müəyyən qanunauyğunluq əsasında yayılmışdır. Müasir məlumata əsasən bitki və heyvanların orqanizmində 70-dən artıq mikroelement tapılmışdır. Bunlardan 65-nin müəyyən fizioloji funksiyası vardır. 12 mikroelement müxtəlif bioloji aktiv birləşmələrin -\ fermentlərin, piqmentlərin tərkibinə daxildir, orqanizmdə maddələr mübadiləsinə, bitkilərin məhsuldarlığını artırmaqla onun keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa təsir göstərir. Bitki və heyvan orqanizmində çatışmadıqda bir sıra xəstəliklər (xloroz, boz ləkə, çətir xəstəliyi, özəyin çürüməsi, kobaltoz və s.) baş verir. B və Cu bitkinin qidalanmasında zəruri olan maddələr mübadiləsində iştirak edir. Torpaqda kafi miqdarda Mo-nin olması sayəsində azot bakteriyaları və fır bakteriyaları havanın sərbəst azotunu mənimsəyir; Mo həm də kalium qidalanmasında iştirak edir. Zn-in bitki tənəffüsündə, yağ və fosfor mübadiləsində rolu böyükdür. Azərb.SSR EA Qeyri-üzvi və Fiziki Kimya İnstitutu ilə Torpaqşünaslıq və Aqrokimya İnstitutunun alimləri mikroelementli bor-superfosfat gübrəsi yaratmışlar. '''Ə. Güləhmədovun''' rəhbərliyi ilə manqanlaşdırılmış kalium-sulfat gübrəsi əldə edilmişdir. Torpaqda mikroelementlər həll olmayan (və ya çətin həll olan) birləşmə formasında, az hissəsi isə bitkilərin istifadə edə bildiyi mütəhərrik formada olur. Qaratorpaqlar B və Cu-in mütəhərrik formaları (1 kq torpaqda 0,4–1,5 və 4–30 mq) ilə zəngin, çimli-podzol torpaqlar isə ( 1 kq torpaqda 0,02–0,6 və 0,1–6,7 mq) yoxsuldur; yüngül torpaqlarda Mo, çimli-podzol turş torpaqlarda Co, qaratorpaqlarda Mn, boz və şabalıdı torpaqlarda Zn çatışmazlığı hiss olunur. Mikroelementlərin bu və ya başqa orqanda nə dərəcədə toplanması həmin elementin daşıdığı funksiya ilə əlaqədardır. Mikroelementlərin xarakterik xüsusiyyəti onların hormonlarla, vitaminlərlə, zülallarla əlaqədar olması və onların biosintezində fəal iştirak etməsidir. Mikroelementlər fermentlərlə də əlaqədardır. Canlı orqanizmin inkişafında, mübadilə prosesində, qanyaranmada, immunitetdə mikroelementlərin əhəmiyyəti olduqca böyükdür. İnsan orqanizmi üçün mikroelementlərin əsas mənbəyi bitki və heyvan mənşəli məhsullardır. İçməli su insanın I, Cu, Zn, Mn, Co, Mo kimi mikroelementlərə olan gündəlik tələbatının — 10%-ni təmin edir və ayrı-ayrı mikroelementlər (F, Sr) üçün başlıca mənbədir. Yalnız iki mikroelementi (I və F) insanda endemik xəstəliklərin amili hesab etmək olar. Yod çatışmazlığı endemik boğaz uru (zob) xəstəliyinin yayılmasına, F-un artıq olması flyuoroza, çatışmaması isə kariyesə səbəb olur. Orqanizm F-u sudan, I-u isə süd və tərəvəzdən ala bilər. Rasiona daxil olan digər ən mühüm mikroelementlər çörək məhsullarındadır.

Qanda bəzi elementlərin konsentrasiyası daim az-çox sabit səviyyədə (Co 4–8 mkq%, Cu 80–140 mkq, Fe 45–60 mkq%) qalır, digər mikroelementlərin isə (Sr, Pb, F) müvafiq tənzimlənməyə ehtiyacı olmur və bunların qanda miqdarı elementin orqanizmə daxilolma səviyyəsindən asılı olaraq xeyli dəyişir. Al, Ti, Cl, Pb, F, Sr, Ni və s. mikroelementlərin miqdarı yaş artdıqca çoxalır, 15–20 yaşda artım zəifləyir, yaxud dayanır. 50–60 yaşlı adamların qanında Co, Cu və Ni-in, skeletində isə Sr-un miqdarı 20–25 yaşındakılara nisbətən xeyli az olur. Orqanizmdə mikroelementlərin əhəmiyyəti müxtəlifdir. Co, Fe, Cu, Zn, Mn, F, Br orqanizm üçün zəruri, Al, Sr, Mo, Se, Ni – zəruri ehtimal olunan mikroelementlərdir. Bi, Ag kimi mikroelementlərin əhəmiyyəti isə aydınlaşdırılmamışdır. Mikroelementlərdən klinik təbabətdə istifadə edilməsi hələlik məhdud xarakter daşıyır. Bəzi anemiyalara qarşı Co, Fe, Cu, Mn preparatlarından, eləcə də Br və I-dan, endemik zoba qarşı yodlu duz və ya yodlu çörəkdən istifadə edilir.

Əd.:

Гюльахмедов А. Н., Микроэлементы в почвах зоны хлопководства Азербайджана и эффективность их применения под хлопчатник. Б., 1961;

Ковальский В. В., Андрианова Г. А., Микроэлементы в почвах СССР, М., 1970;

Ковальский В. В., Раецкая Ю. И., Грачева Т. И., Микроэлементы в растениях и кормах, М., 1971;

Биологическая роль микроэлементов и их применение в сельском хозяйстве и медицине, М., 1974;

Тагдиси Д. Г., Алиев С. Д., Микроэлементы и здоровье, М., 1979; Тагдиси Д. Г., Микроэлементы и нейрогуморальная регуляция, Б., 1980.

Köçürənin qeydi: Mətnin əslində, I (yod) səhvən Y (kiril Ј) ilə göstərilmişdir.