Ribozim

= Öz-özünə çoxalan RNA = İlk genetik maddə böyük ehtimalla DNA deyil, RNA olmuşdur. RNA protein sintezində mərkəzi rol oynamaqla yanaşı, enzimvarı katalitik bacarıqları da var (Başlıq 17.3). Belə RNA katalizatorları ribozim adlanır. Bəzi ribozimlər nukleotid xammalı təmin edildiyi halda, özünə komplementar olan, qısa RNA parçacıqları istehsal edə bilir.

(CB 25-526)

Ribozim
Enzim kimi katalizasiya qabiliyyətinə malik RNA olan ribozim molekulunun kəşfi splaysosomdakı RNA-ların da kataliz edə biləcəyi fikrini yaratmışdır. Bəzi orqanizmlər splaysinqi protein olmadan, hətta, xarici RNA molekulu belə olmadan həyata keçirir: intron RNA-sı ribozim kimi davranaraq özünü kəsib çıxarır. Məsələn, kirpikli ibtidai Tetrahymena ribosomunun bir parçası olan ribosomal RNA (rRNA) istehsalında öz-özünü splaysinq baş verir. Bu pre-rRNA özü öz intronunu çıxarıb atır. Ribozimlərin kəşfi bütün bioloji katalizatorların protein olduğu iddiasını çürütmüşdür.

RNA molekulunun üç xassəsi bəzi RNA-ların enzim kimi davrana bilməsinə imkan verir. Birincisi, RNA təkzəncirli olduğu üçün bir bölgəsi komplementar başqa bölgəsi ilə antiparalel şəkildə əsas cütləşməsi qabiliyyətinə malikdir. Beləcə, RNA özünəməxsus üçüölçülü forma qazana bilir. Enzim proteinlərində olduğu kimi, ribozimdə də spesifik forma katalitizasiya üçün şərtdir. İkincisi, enzim proteinlərində olduğu kimi, RNA-nın da bəzi əsasları funksional qrup ehtiva edir və bunlar katalitik reaksiyada iştirak edirlər. Üçüncüsü, RNA-nın digər nuklein turşuları ilə (başqa RNA, yaxud DNA) hidrogen rabitəsi əmələ gətirmə qabiliyyəti onun katalitik fəaliyyətinə spesifiklik qazandırır. Məsələn, splaysosomun RNA-sı ilə ilkin RNA transkripti arasında qurulan əsas cütləşməsi ribozimə splaysinq katalizinin yerini dəqiq təyin etməyə imkan verir. RNA-nın bu xassəsi mRNA üzərindəki üçnukleotidli kodonların tanınması kimi katalitik olmayan, başqa önəmli proseslərdə də iştirak edir. RNA-nın bu xassəsindən aşağıda daha ətraflı bəhs olunur.

(CB 3-346)